Ketua AI Bandar: Apa Malaysia Boleh Belajar

Mengapa Ketua AI Tiba-Tiba Jadi Jawatan Penting

Satu demi satu bandar di dunia mula melantik Chief AI Officer (CAIO) – jawatan yang langsung tak wujud lima tahun lepas. Louisville, sebuah bandar di Kentucky, Amerika Syarikat, baru saja melantik Pamela McKnight sebagai ketua AI pertama mereka, siap dengan peruntukan tambahan kira-kira RM9 juta (anggaran daripada USD2 juta) untuk membina pasukan AI.

Ini bukan sekadar trend HR. Ini petanda jelas: AI dalam sektor awam bukan lagi projek sampingan IT, tapi sudah naik taraf jadi agenda strategik pentadbiran bandar.

Untuk Malaysia yang sedang melaksanakan Blueprint Ekonomi Digital Malaysia (MyDIGITAL), kisah Louisville ini sebenarnya sangat relevan. Ia tunjuk bagaimana sebuah bandar membina kepimpinan AI, memadukan pengalaman sektor swasta dengan perkhidmatan awam, dan menstrukturkan pelaksanaan AI supaya betul-betul membantu rakyat – bukan sekadar slogan.

Dalam artikel ini, saya nak kupas:

• Apa sebenarnya peranan CAIO dalam kerajaan bandar
• Bagaimana Louisville menyusun strategi AI mereka
• Kenapa model ini penting untuk Malaysia – daripada Putrajaya sampai ke PBT kecil
• Langkah praktikal yang kerajaan negeri, PBT, dan agensi persekutuan boleh ambil mulai hari ini

---

Kisah Louisville: Dari Bajet Tambahan ke Jawatan Ketua AI

Louisville menaikkan bajet IT sebanyak USD2 juta khusus untuk AI. Duit ini digunakan untuk:

• Melantik seorang Chief AI Officer (CAIO)
• Membentuk pasukan AI empat orang
• Menjalankan pelbagai projek rintis (pilot) AI merentas jabatan

Pamela McKnight, yang dilantik sebagai CAIO, bukan datang dari latar belakang kerajaan. Beliau membawa hampir 30 tahun pengalaman di Intel, termasuk pengurusan program teknikal, latihan semula (upskilling) dan penerimagunaan AI.

Datang dari sektor swasta, fokus beliau sangat jelas:

Menggunakan AI untuk mengurangkan kerja berulang penjawat awam, memendekkan masa respon, dan memperbaiki pengalaman rakyat – sambil kekal human-centric.

Dengan kata lain, AI bukan untuk menggantikan manusia. AI jadi "enjin belakang" yang memberi lebih masa kepada pegawai untuk buat kerja bernilai tinggi: melayan rakyat, menyelesaikan kes rumit, merancang dasar yang lebih baik.

Struktur kepimpinan AI Louisville lebih kurang begini:

• CAIO – hala tuju strategik, dasar, prioriti projek, tadbir urus
• Pasukan AI 4 orang – pembangunan pilot, integrasi dengan sistem sedia ada, pandu jabatan lain
• Kerjasama rapat dengan Chief Data Officer & IT – pastikan data, keselamatan dan infrastruktur bersedia

Model ini nampak ringkas, tetapi cukup untuk memulakan transformasi AI di peringkat bandar.

---

Apa Sebenarnya Tugas Seorang Chief AI Officer di Kerajaan

Jawatan CAIO bukan sekadar versi baharu CIO. Fungsinya lebih fokus kepada bagaimana AI mengubah cara kerajaan bekerja, bukan hanya teknologi semata-mata.

1. Menetapkan Visi dan Halatuju AI Kerajaan

CAIO bertanggungjawab menjawab soalan paling asas:

“Untuk kerajaan kita, AI digunakan untuk apa, bagi siapa, dan dengan garis merah apa?”

Ini termasuk:

• Menentukan bidang keutamaan: contoh, aduan rakyat, penguatkuasaan, perancangan bandar, kesihatan awam
• Menyusun peta jalan (roadmap) 2–3 tahun yang realistik, bukan senarai projek yang terlalu megah tapi tak jalan
• Menyelaraskan inisiatif AI dengan agenda dasar negara/negeri – untuk Malaysia, ini bermaksud sejajar dengan MyDIGITAL, Dasar AI Negara (apabila dimuktamadkan), dan agenda bandar pintar

2. Menjaga Etika, Privasi dan Kepercayaan Rakyat

Tanpa kepercayaan, projek AI kerajaan akan mati awal.

CAIO perlu:

• Menetapkan prinsip etika AI: telus, boleh jelaskan (explainable), tiada diskriminasi, selamat
• Memastikan semua projek AI mematuhi undang-undang data, standard keselamatan dan garis panduan dalaman
• Memastikan ada "human-in-the-loop" untuk keputusan berisiko tinggi – contoh penguatkuasaan, bantuan sosial, kesihatan

Dalam konteks Malaysia, ini sangat kritikal memandangkan sensitiviti data rakyat dan kepelbagaian kaum, agama dan status sosioekonomi.

3. Membina Keupayaan (Upskilling) Penjawat Awam

AI tak akan ke mana kalau hanya pasukan kecil yang faham. CAIO perlu jadikan penjawat awam sebagai pengguna dan rakan kongsi AI, bukan penonton.

Apa yang biasanya dibuat:

• Latihan penggunaan alat AI generatif untuk kerja seharian: draf surat, laporan, notis, dokumen tender asas
• Bengkel pemikiran semula proses: bagaimana AI boleh memotong 10 langkah kepada 3 langkah
• Program "AI Champion" di setiap jabatan – sekumpulan pegawai yang dilatih lebih mendalam untuk jadi rujukan dalaman

4. Menjembatani Kerajaan dan Sektor Swasta

CAIO yang datang dari sektor swasta (seperti di Louisville) ada kelebihan:

• Faham bagaimana AI diguna secara komersial
• Ada rangkaian vendor, pakar, dan rakan teknologi
• Lebih biasa dengan pendekatan pilot cepat, iterasi pantas

Untuk Malaysia yang mahu memaksimumkan pelaburan sektor swasta dalam ekonomi digital, profil begini sangat bernilai.

---

Menghubungkan Kisah Louisville Dengan Agenda Digital Malaysia

Kalau kita bandingkan, apa Louisville buat sangat selari dengan hala tuju Malaysia:

• MyDIGITAL menekankan kerajaan digital, automasi perkhidmatan, dan penggunaan AI
• Banyak negeri dan PBT sudah bercakap tentang "smart city", tapi ramai masih fokus pada CCTV, Wi-Fi, dan dashboard – kurang aspek AI di belakang tabir

Louisville memberi tiga pengajaran utama untuk Malaysia:

A. AI Perlu “Tuan Rumah” yang Jelas

Tanpa pemilik yang jelas, projek AI mudah jadi silo: satu di jabatan kesihatan, satu di majlis bandaraya, satu di agensi pusat – tapi tak berhubung, tak berkongsi data, dan tiada standard yang sama.

CAIO bertindak sebagai:

• Penyelaras pusat untuk semua inisiatif AI kerajaan
• Pusat tadbir urus bagi polisi, standard dan penilaian impak
• Wajah rasmi AI kerajaan di mata industri dan akademia

Untuk Malaysia:

• Di peringkat persekutuan, patut ada CAIO nasional atau unit AI pusat yang jelas mandatnya
• Di peringkat negeri/bandar besar, patut wujud CAIO negeri/PBT yang menyelaras setempat tetapi sejajar dengan dasar nasional

B. Bajet Khusus AI, Bukan Sampingan IT

Louisville berani menambah USD2 juta untuk menggerakkan inisiatif AI. Ini mesej politik yang kuat: AI bukan "projek suka-suka", ia komponen teras operasi.

Dalam konteks Malaysia, kita sering dengar:

“Kita nak guna AI, tapi belum ada bajet khusus.”

Realitinya, tanpa bajet yang jelas dan fleksibel untuk:

• Projek rintis
• Latihan
• Penambahan data dan infrastruktur

…AI akan kekal di peringkat kertas kerja.

C. Fokus Pada Masalah Harian Rakyat, Bukan Gimik

Ucapan Datuk Bandar Louisville dan kenyataan Pamela McKnight kedua-duanya menekankan perkara sama: kurangkan kerja berulang, percepatkan respon, mudahkan urusan rakyat.

Ini selari dengan apa rakyat Malaysia mahukan:

• Kurangkan masa tunggu di kaunter dan portal
• Kurangkan borang-borang berulang
• Status permohonan yang lebih telus dan terkini

AI boleh bantu automasi banyak proses di belakang tabir tanpa pun rakyat sedar teknologi apa di sebaliknya – yang mereka rasa cuma: “Eh, cepat pula kali ni.”

---

Bagaimana Kerajaan Malaysia Boleh Mula Membina Kepimpinan AI

Saya cadangkan pendekatan yang praktikal dan bertahap. Tak semua organisasi perlu melantik CAIO penuh masa esok, tapi semua boleh mula bergerak ke arah itu.

1. Lantik "AI Focal Person" di Peringkat Tertinggi

Untuk kementerian, kerajaan negeri, atau PBT besar:

• Lantik seorang pengarah kanan / timbalan ketua jabatan sebagai AI Focal Person secara rasmi
• Beri mandat jelas: koordinasi projek AI, garis panduan, dan pengukuran impak

Di peringkat nasional, wujudkan struktur seperti:

• Majlis Penasihat AI Sektor Awam, dianggotai wakil MAMPU, MOSTI, MOF, kerajaan negeri, dan pakar luar
• Unit kecil yang berfungsi seperti "CAIO kebangsaan", walaupun nama rasminya mungkin berbeza

2. Mulakan Dengan 3–5 Projek Rintis Bernilai Tinggi

Ikut jejak Louisville: mulakan projek rintis yang:

• Jelas manfaat kepada rakyat
• Boleh siap dalam 6–12 bulan
• Boleh dikembangkan ke jabatan lain jika berjaya

Contoh projek rintis untuk Malaysia:

• Chatbot berasaskan AI generatif untuk soalan-soalan lazim PBT atau kementerian – tetapi disemak pegawai sebelum fasa penuh
• Pengekstrakan automatik daripada dokumen lama (PDF, surat, rekod) kepada pangkalan data yang boleh dicari
• Sistem bantuan draf untuk surat rasmi, minit mesyuarat, laporan – memotong masa menulis sehingga 40–60%

3. Wajibkan Garis Panduan Etika AI Kerajaan

Sebelum skala besar, tetapkan garis panduan asas:

• Data peribadi dilindung dengan ketat; data sensitif tidak dihantar ke model awan tanpa kawalan
• AI tak membuat keputusan akhir untuk hal berkaitan hak atau bantuan sosial tanpa semakan manusia
• Proses audit dan log yang jelas: siapa guna, data apa, untuk tujuan apa

Garis panduan ini tak perlu sempurna dari hari pertama, tapi ia perlu wujud dan dikaji semula secara berkala.

4. Pelan Latihan AI untuk Penjawat Awam

Latihan tak boleh hanya teori.

Struktur yang berkesan biasanya begini:

• Sesi pengenalan 2–3 jam – asas AI dan contoh praktikal dalam kerja mereka
• Latihan amali menggunakan alat AI generatif yang diluluskan kerajaan
• Program bimbingan 3 bulan di mana pegawai cuba automasi sebahagian kecil kerja mereka, dengan sokongan pakar

Objektif sebenar: jadikan AI sebahagian daripada budaya kerja, bukan "projek unit IT".

---

Mengapa Malaysia Perlu Bertindak Sekarang, Bukan Tunggu

AI dalam kerajaan bukan lagi perbincangan teori.

Bandar seperti Louisville sudah:

• Melantik CAIO dengan pengalaman sektor swasta
• Menyusun pasukan kecil tetapi fokus
• Menyalurkan bajet nyata kepada projek yang diukur impaknya

Malaysia sudah ada dasar, rangka kerja dan aspirasi. Jurang terbesar sekarang ialah kepimpinan khusus AI di peringkat operasi, terutamanya di bandar dan negeri.

Kalau kita bergerak cepat:

• Bandar-bandar seperti Kuala Lumpur, Johor Bahru, Penang, Kuching boleh jadi rujukan rantau dalam penggunaan AI untuk perkhidmatan awam
• Rakyat akan mula nampak manfaat AI bukan sekadar pada aplikasi komersial, tetapi pada urusan harian dengan kerajaan

Kalau kita lambat:

• Risiko muncul "pulau-pulau inovasi" – projek AI yang cantik di slaid, tapi tak pernah menyentuh majoriti perkhidmatan
• Pembaziran bajet pada projek tanpa koordinasi dan tanpa standard

Ini masanya untuk bertanya soalan yang lebih berani:

"Siapa CAIO kita – di peringkat negara, negeri, dan bandar? Apa mandat sebenar mereka, dan apa 3 hasil konkrit yang perlu mereka capai menjelang 31/12/2026?"

Bagi organisasi kerajaan, jawapan kepada soalan itu mungkin pemangkin yang membezakan antara AI sebagai trend… dan AI sebagai tulang belakang kerajaan digital Malaysia.