Алт, мөнгө өсөх үед AI уурхайг яаж ашигтай болгодог вэ

Алт, мөнгөний ханш “түүхэн өсөлт” гэдэг үгтэй хамт гарах болгонд уул уурхайн компаниудын нэг том сорил улам хурц болдог: өнөөдрийн өндөр үнэ маргааш ч үргэлжлэх үү, эсвэл гэнэт буух уу? Үнэ өсөх үед олборлолтоо нэмэхгүй бол боломж алдана. Хэт хурдан өсгөвөл зардал өсөж, чанарын эрсдэл нэмэгдэж, зах зээл эргээд хөрөхөд ашиг нь хайлна.

Энэ нийтлэл маань манай “Хиймэл оюун ухаан Монголын уул уурхай, олборлох салбарыг хэрхэн өөрчилж байна” цувралын нэг хэсэг. Үнэ хэлбэлздэг, нийлүүлэлтийн сүлжээ суналттай, хөдөлмөрийн зах зээл шахуу (2025 оны төгсгөлд энэ асуудал бүр тод харагдаж байна) үед хиймэл оюун ухаан (AI)-ыг зөв ашиглавал “үнэ өсөх мөчлөг”-ийг аз туршсан мөрий биш, тооцоотой ажиллагаа болгодог.

RSS эх сурвалжийн нийтлэлд алт, мөнгө (мөн түүнчлэн платинум зэрэг үнэт металлууд)-ын ханшийн өсөлтийн орчин дурдагдаж байгаа ч бид үүнээс нэг шат ахина: ханшийн өсөлт үр ашгийг автоматаар нэмдэггүй, харин AI ашигласан компаниуд өсөлтийг ашиг болгож хувиргах чадвартай байдаг.

Үнэт металлын үнийн өсөлт уурхайд ямар “далд” эрсдэл авчирдаг вэ?

Үнэ өсөхөд хамгийн түрүүнд харагддаг нь орлого. Харин бодит амьдрал дээр уурхайд дараах 3 төрлийн далд эрсдэл зэрэг өсдөг.

1) “Олборлоод л байвал ашиг” гэсэн эндүүрэл

Үнэ өсөхөд бага агуулгатай хүдрийг ч боловсруулах дарамт нэмэгддэг. Гэхдээ агуулга буурах тусам:

• бутлалт, нунтаглах энерги өснө
• урвалжийн зарцуулалт нэмэгдэнэ
• хаягдлын хэмжээ өснө
• тоног төхөөрөмжийн элэгдэл нэмэгдэнэ

Үр дүн нь энгийн: үнэ өссөн ч нэг унц/нэг граммд ногдох бодит зардал дагаж өсөх магадлалтай.

2) Нөөц, төлөвлөлтийн алдаа үнэтэй болдог

Өндөр үнээр “production push” хийх үед төлөвлөлт алдагдвал хамгийн түрүүнд:

• тээвэрлэлтийн саатал
• сэлбэгийн хомсдол
• ээлжийн зохион байгуулалт
• хүдрийн холимог (blend) алдагдал

гэнэтийн зардал болж буудаг. Үнэ өсөлтийн мөчлөг богино байж болох тул хэт удаан шийдвэр хамгийн үнэтэй алдаа болдог.

3) Аюулгүй байдал, чанарын эрсдэл

Илүү хурдан, илүү их гэсэн шахалт нь ослын эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг. Нөгөө талд лаборатори, дээжлэлтийн дамжлага удаан бол алтны авалт (recovery), бүтээгдэхүүний чанар хэлбэлзэнэ. Үнэ өсөх үед чанарын 0.5–1.0% алдагдал хүртэл бодит мөнгөөр том тоо болж харагдана.

Үнэ өсөх мөчлөг бол “их олборло” гэсэн уриа биш. Илүү зөв олборло гэсэн сорил.

AI үнэ хэлбэлзэлд хариулахыг “таамаг” биш “тооцоо” болгодог

AI-ийн хамгийн бодит өгөөж нь ганцхан зүйл: шийдвэрийн хурд + шийдвэрийн чанар. Ялангуяа алт, мөнгөний ханш савлаж байх үед.

AI-гаар богино хугацааны төлөвлөлт (short-interval control)

Олон уурхай сарын төлөвлөгөөгөө сайн хийдэг хэрнээ өдөр, ээлжийн түвшинд алдаа гаргадаг. AI нь бодит цагийн өгөгдөл (тоног төхөөрөмжийн мэдрэгч, тээврийн цикл, тээрэмд орж буй хүдрийн чанар, лабораторийн үр дүн) дээр үндэслээд:

• аль нүүрс/аль блок/аль овоолгоос (stockpile) тэжээл өгөх
• ямар хүдэр-дагалдах чулууны харьцааг барих
• тээрмийн ачааллыг яаж тогтворжуулах

зэрэг шийдвэрийг илүү хурдан санал болгодог.

Үнийн сценарид суурилсан олборлолтын оновчлол

Үнэ өсөх үед зөвхөн өнөөдрийн спот үнэ биш, сценари чухал:

• үнэ өндөр хэвээр үргэлжилбэл
• 10–15% буувал
• мөнгө/алтны харьцаа өөрчлөгдвөл

AI суурьтай оновчлолын загвар (optimization) нь эдгээр хувилбарт аль хүдрийг түрүүлж олборлох, аль хэсгийг дараа хадгалах, ямар cut-off grade барихыг тооцоолно. Үр дүнд нь компани “үгээр” биш, тоон дээр маргаанаа шийддэг.

Үнэ өсөх үед AI хамгийн их ашиг өгдөг 3 хэрэглээ

Доорх гурван хэрэглээ бол Монголын уул уурхай, олборлох салбарт хамгийн хурдан хэрэгжих боломжтой, мөн LEADS зорилгод нийцэхүйц (өөрөөр хэлбэл бодит бизнесийн асуудлыг шийдэх) чиглэлүүд.

1) Эрэлт, үнийн хэлбэлзлийг таамаглах: Forecast биш, decision forecast

Гол санаа: Үнэ таамаглах гэж “зөн билэг” туршихаас илүү, шийдвэрт хэрэгтэй таамаг гаргах нь чухал.

AI нь макро өгөгдөл (инфляц, бодлогын хүү, валютын хөдөлгөөн, ETF урсгал), зах зээлийн микро өгөгдөл (фьючерсийн байрлал, спред, арилжааны эзлэхүүн), мөн компанийн дотоод өгөгдөл (агуулах, баяжуулах хүчин чадал, зардлын бүтэц)-ийг нэг загварт холбож чадна.

Ингэснээр зөвхөн “алт өснө/буурна” гэж хэлэхгүй, харин:

• ямар нөхцөлд өсөх магадлал өндөр вэ
• тэр үед аль зардал хамгийн түрүүнд өсөх вэ
• үйлдвэрлэлээ нэмэх үү, эсвэл процессын тогтвортой байдлыг нэн түрүүнд хамгаалах уу

гэсэн шийдвэрийн зөвлөмж өгнө.

Монголын нөхцөлд хэрэгжүүлэх санаа

• Борлуулалтын баг + уурхайн төлөвлөлтийн багийг нэг “scenario room” дээр авчир
• 4–6 долоо хоногийн үнийн эрсдэлийн сценарид суурилсан үйлдвэрлэлийн хуваарь гаргаж сур
• AI загварыг “үнэ таамаглагч” биш, эрсдэлийн дохиолол (early warning) гэж ашигла

2) Нөөц ба хүдрийн чанарын удирдлага: Ore control дээр AI тавих

Гол санаа: Алт, мөнгөний өсөлтийн мөчлөгт хамгийн их мөнгө алдагддаг газар бол хүдрийн чанарын алдаа.

AI нь дараах өгөгдлүүдийг нэгтгэж хүдрийн хил заагийг илүү нарийвчлалтай тогтооно:

• өрөмдлөгийн дээжийн мэдээлэл
• геологийн загвар
• олборлолтын үеийн зураг/дрон/скан
• XRF зэрэг хурдан шинжилгээ
• тээрэмд орох тэжээлийн бодит гүйцэтгэл

Үр дүнд нь:

• хүдэр ба дагалдах чулуу (waste) холилдох нь багасна
• stockpile менежмент сайжирна
• тээрмийн тэжээлийн хэлбэлзэл багасна
• recovery тогтворжино

Үнэ өсөх үед “тонн” биш, грамм/тонн чиний ашигт хамгийн их нөлөөлдөг.

Практик алхам

1. Хүдрийн чанарын KPI-г (grade reconciliation, dilution, recovery) долоо хоног бүр нэг самбарт гарга
2. Хэмжилтээс хоцордог (lagging) лабораторийн хэсгүүдийг real-time мэдрэгчээр нөхөх боломж хай
3. AI загварыг “хөөрхөн график” биш, ачаалал/тэжээл/холимгийг өөрчилдөг дүрэм болго

3) Автоматжуулалт ба засвар үйлчилгээ: Өндөр үнэ = зогсолт тэвчихгүй

Гол санаа: Үнэ өндөр байх үед төлөвлөгдөөгүй зогсолт бүр алдагдлыг шууд өсгөнө.

AI суурьтай урьдчилан засвар (predictive maintenance) нь:

• насос, туузан дамжуурга, тээрэм, компрессор
• автосамосвал, экскаватор

зэрэг тоног төхөөрөмжийн чичиргээ, температур, гүйдэл, тосны шинжилгээний өгөгдлөөр эвдрэлийг урьдчилан илрүүлдэг. Ингэснээр:

• сэлбэгийн нөөцөө “таамгаар” биш, хэрэглээний магадлалаар удирдана
• засварын цонхоо үйлдвэрлэлтэй уялдуулна
• төлөвлөгдөөгүй унтралт буурна

Үнэ өсөх үед автоматжуулалтын бодит ашиг

Автоматжуулалт дангаараа зорилго биш. Харин:

• операторын шийдвэрийн хэлбэлзлийг багасгах
• нэг стандарт ажиллагааг олон ээлжид жигд мөрдүүлэх
• аюулгүй байдлын зөрчлийг эрт барих

гэдгээрээ үр ашиг, аюулгүй байдлыг зэрэг хамгаалдаг.

AI нэвтрүүлэхэд Монголын уурхайнуудын хамгийн их алддаг 4 зүйл

Энд би хатуу байр суурьтай хэлмээр байна: олон компани AI-г “платформ худалдаж авах” гэж ойлгоод урагш ахидаггүй. AI бол программ биш, үйл ажиллагааны сахилга бат.

1. Өгөгдлийн эзэнгүй байдал — өгөгдөл хэн хариуцах нь тодорхойгүй бол загвар хэзээ ч тогтворжихгүй.
2. KPI буруу сонгох — “AI төсөл амжилттай” гэхээс илүү recovery, dilution, downtime дээр мөнгөөр хэмж.
3. OT/IT тусдаа байх — үйлдвэр, уурхайн өгөгдөл нэг дор цуглахгүй бол бодит цагийн оновчлол явахгүй.
4. Хүмүүсийг орхих — оператор, мастер, төлөвлөгчид загварыг итгэж ашиглахгүй бол бүх юм презентац дээр үлдэнэ.

90 хоногийн хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө: Үнийн өсөлтийг ашиг болгох “бага эрсдэлтэй” эхлэл

Хэрвээ танай байгууллага 2026 оны төлөвлөгөөндөө AI-г бодитоор оруулах гэж байгаа бол дараах дараалал хамгийн эрсдэл багатай.

0–30 хоног: Ашигт нөлөөлөх нэг кейс сонго

• Алтны авалт 1% өсөхөд хэдэн төгрөг/долларын нөлөөтэй вэ?
• Төлөвлөгдөөгүй зогсолт 1 цаг буурахад хэд вэ?

Нэгийг нь сонгоод түүн дээр төвлөр.

31–60 хоног: Өгөгдөл ба процессоо цэгцэл

• датагийн чанар (алдаа, хоцролт, давхардал)
• нэг стандарт тайлан/самбар
• шийдвэр гаргах эрх, давтамж

61–90 хоног: “Хүн + загвар” туршилт хий

• нэг цех/нэг шугам/нэг баг дээр
• зөвлөмж өгдөг (recommendation) хэлбэрээс эхэл
• дараа нь хязгаарлагдмал автомат тохиргоо (setpoint suggestions) руу шилж

Ингэвэл AI бодит үр дүнгээ 3 сарын дотор харуулж эхэлдэг.

Үнэ өсөх мөчлөг удаан үргэлжлэхгүй. Харин чадвар үлдэнэ.

Алт, мөнгөний ханшийн хүчтэй өсөлт уурхай бүрт боломж авчирдаг. Гэхдээ ашиг болгож үлдээдэг нь цөөн. Яагаад гэвэл үнэ өсөхөд бүгд адилхан баяждаггүй — өгөгдөлдөө тулгуурлаж хурдан шийдвэр гаргадаг нь л түрүүлдэг.

Манай цувралын гол санаа бол нэг: хиймэл оюун ухаан Монголын уул уурхай, олборлох салбарт үр ашгийг өсгөж, автоматжуулалтыг бодит ажил болгох практик замууд байдаг. Үнэт металлын үнийн өсөлт бол энэ ажлыг хойшлуулах шалтаг биш, харин эхлүүлэх хамгийн зөв үе.

Танай уурхайд өнөөдөр нэг асуулт тавья: ханш маргааш 10% буувал та ямар гурван шийдвэрийг шууд өөрчлөх вэ—мөн тэдгээр нь өгөгдөл дээр суурилсан уу?