AI-тай пассив хөргөлт: уурхайд зардал бууруулна

2025 оны зун зөвхөн “халуун байна” гэдэг асуудал биш болсон. Хэт халалт цахилгаан сүлжээг доголдуулж, хөргөлтийн эрэлт огцом өсөж, үйлдвэрлэлийн зардлыг шууд нэмэгдүүллээ. Энэ бол Монголын уул уурхай, олборлох салбарт бүр ч хурц мэдрэгддэг бодит байдал: хээрийн бааз, засварын цех, агуулах, оффис, ажилчдын байр, зарим тохиолдолд боловсруулах байгууламжууд бүгд халуунд “шатаж” эхэлдэг.

Энд нэг сонирхолтой гаргалгаа бий: радиацийн (passive) хөргөлтийн материалууд—гэрэл ойлгодог будаг, бүрхүүл, хальс, нэхмэл эдлэл—нь нэмэлт цахилгаан бараг шаардахгүйгээр барилга байгууламжийн дулааны ачааллыг бууруулж чадна. Гэхдээ бодит амьдрал дээр “цагаан будаг түрхчихвэл боллоо” гэж дуусахгүй. Тоосжилт, салхи, хур тунадас, гадаргуугийн элэгдэл, химийн найрлага, үнэ өртөг, нийлүүлэлтийн хугацаа гээд уурхайд ажил хэрэг болгох олон саад гарна.

Тиймээс энэ нийтлэл “будгаар хөрнө” гэдэг санааг уул уурхайн хэл дээр хөрвүүлнэ: аль талбайд, ямар материал, ямар зузаантай, хэдий хугацаанд, ямар өгөөжтэй гэдгийг шийдэхэд хиймэл оюун ухаан (AI) яаж тусалдаг вэ? Манай “Хиймэл оюун ухаан Монголын уул уурхай, олборлох салбарыг хэрхэн өөрчилж байна” цувралын хүрээнд энэ бол бодитой, хэмжигдэхүйц ROI гаргах сэдэв гэж би үздэг.

Радиацийн хөргөлт гэж яг юу вэ (уурхайн өнцгөөс)

Хариулт нь энгийн: гадаргуу нарны гэрлийг ихээр ойлгож, өөрийн дулааныг тодорхой долгионы уртаар “тэнгэр рүү” ялгаруулж чадвал тухайн гадаргуу (зарим нөхцөлд) орчны температураас ч сэрүүн байж болно.

Радиацийн хөргөлтийн суурь санаа хэдэн мянган жилийн настай. Харин сүүлийн 10+ жилд материал судлалын ахиц гарч, өдрийн цагт ч (нар мандаж байхад) дулааныг үр дүнтэй тараах туршилтууд бодит хэрэглээнд ойртсон. Зарим шийдэл нь “фотоник” хальс/давхарга ашиглан 8–13 микрометрийн (агаарт шингээлт багатай “atmospheric window”) мужид дулааны цацралтыг нэмэгдүүлдэг. Гэхдээ үйлдвэрлэлийн тал дээр олон компани илүү энгийн, масштаблахад амар хувилбар руу—нарны гэрлийг өргөн хүрээнд хүчтэй ойлгодог керамик, полимер, нано бүтэцтэй бүрхүүл—шилжиж байна.

Уурхайд энэ юу гэсэн үг вэ?

• Дээвэр, ханын гадаргуугийн дулааны ачаалал буурна → дотор орчны температур буурна
• Агааржуулалт/кондишн-ий цахилгаан хэрэглээ багасна
• Оргил ачааллын цаг (өдрийн халуун үе) дахь эрчим хүчний дарамт зөөлөрнө
• Хээрийн байр, контейнер оффис зэрэг “халуунд хамгийн мэдрэмтгий” объектууд дээр хурдан үр дүн гардаг

Эх сурвалж нийтлэлд дурдсанаар, бодит туршилтуудад зарим барилгад кондишны хэрэглээ 15–20% буурсан тохиолдол бий. Уурхайн хувьд энэ нь зөвхөн “цахилгааны мөнгө” биш—генераторын түлш, засвар үйлчилгээ, сэлбэг, зогсолтын эрсдэл хүртэл дагаад буурна.

Уурхайд хамгийн хэрэгтэй 4 хэрэглээ: хаанаас эхлэх вэ?

Хариулт: бүх талбайг нэг дор биш, хамгийн их дулааны ачаалалтай, хамгийн хурдан ROI өгөх объектуудаас.

1) Ажилчдын байр ба хээрийн бааз

Контейнер, модуль барилга нь метал хийц, нимгэн дулаалгатай учраас зуны өдөр “зуух” болдог. Пассив хөргөлтийн бүрхүүлүүдийг:

• дээвэр дээр (хамгийн өндөр өгөөж)
• барилгын наранд харсан ханан дээр
• гадна шугам хоолой/инженерийн хайрцаг дээр

түрхэх/суурилуулах нь ажлын бүтээмж, унтлагын чанар, халалтын эрсдэлийг зэрэг бууруулна.

2) Засварын цех, агуулах, сэлбэгийн талбай

Цех халуун болохоор зөвхөн хүмүүс биш, тос, резинэн эд анги, электрон төхөөрөмж бас “зовдог”. Температур тогтвортой бол:

• сэлбэгийн гэмтэл/насжилт сайжирна
• электроникийн эвдрэл багасна
• ажлын аюулгүй байдал нэмэгдэнэ

3) Дэд станц, электро контейнер, серверийн өрөө

Уурхай AI, автоматжуулалт, холбоо, SCADA, камерын сүлжээ, edge серверүүдэд илүү найдаж байна. Энэ бүхний хамгийн том дайсан бол халалт.

Пассив хөргөлтийг цахилгааны өрөө, UPS, холбооны контейнер дээр хэрэглэхэд:

• хөргөлтийн төхөөрөмжийн ажиллагаа хөнгөрнө
• эвдрэл, доголдлын эрсдэл буурна
• backup системийн бодит найдвартай байдал нэмэгдэнэ

4) Тээврийн хэрэгслийн “нарны зогсоол” ба шатахуун/тосны жижиг байгууламж

Хүнд даацын машин, үйлчилгээний автомашинуудын кабин халалт нь ядаргаа, эрсдэл нэмдэг. Гадаргуугийн шийдлүүдийг зөв төлөвлөвөл кабин болон агуулахын доторх хэт халалтыг бууруулах боломжтой.

AI яагаад энд зайлшгүй хэрэгтэй вэ?

Хариулт: радиацийн хөргөлт бол материалын асуудал биш, системийн асуудал. Уурхай бүрийн тоосжилт, салхи, нарны тусгал, барилгын хийц, ашиглалтын горим өөр тул “нэг бүтээгдэхүүн бүхэнд” ажиллахгүй.

AI энд 3 түвшинд бодит үнэ цэнэ нэмдэг.

1) Материал сонголт ба найрлага (R&D ба нийлүүлэлт)

Радиацийн хөргөлтийн сайн бүрхүүл “цагаан” байхаас гадна:

• UV-д тэсвэртэй
• механик элэгдэл даах
• тоос, бохирдолд тэсвэртэй (эсвэл өөрөө цэвэрших шинжтэй)
• олон жилийн дараа ч ойлгогч чанараа хадгалах

шаардлагатай. AI/ML загварууд лабораторийн өгөгдөл дээр ажиллаад:

• ямар пигмент, холбогч, нэмэлт бодисын хослол сайн болох
• ямар зузаан, барзгаршил, микро бүтэц өгөөжтэй болох
• үйлдвэрлэлийн өртөг ба түүхий эдийн эрсдэлийг (нийлүүлэлт) хэрхэн багасгах

зэрэгт тусална. Уурхайн хувьд энэ нь “шинэ материал зохиох” гэхээс илүү зөв бүтээгдэхүүнийг зөв нөхцөлд сонгох асуудал.

2) Талбай дээрх гүйцэтгэлийг урьдчилан тооцоолох (digital twin)

Пассив хөргөлтийн өгөөжийг AI-тай сайн тооцвол шийдвэр хурдан гарна. Дараах өгөгдлүүдийг нэгтгэж болно:

• цаг агаарын архив (температур, үүлшил, салхи)
• нарны тусгалын модел (барилгын байрлал, сүүдэрлэл)
• цахилгаан хэрэглээ ба кондишны ачааллын профайл
• дулааны камер/IoT мэдрэгчийн хэмжилт

Үр дүн нь нэг өгүүлбэрээр: аль дээвэр дээр ямар бүрхүүл тавихад хэдэн кВт.ц хэмнэх вэ гэдгийг сарын, улирлын, жилийн түвшинд гаргаж өгнө.

3) Арчилгаа ба чанарын хяналт (computer vision)

Эх сурвалж нийтлэлд хамгийн бодит саад нь тоосжилт, бохирдол, элэгдлээс болж ойлгогч чанар унах гэж хэлсэн. Уурхайд бол энэ эрсдэл бүр өндөр.

AI-тай камер, дрон зураглал ашиглаад:

• гадаргуу шарласан эсэх
• тоосны давхарга хэд болж нэмэгдсэн
• бүрхүүлийн ховхрол/ан цав
• борооны дараах “толбо” ба химийн бохирдол

зэргийг автоматаар илрүүлж, цэвэрлэгээ хийх зөв мөч-ийг санал болгоно. “Хэзээ цэвэрлэх вэ?” гэдэг нь цэвэрлэгээний зардал ба үр ашгийн тэнцвэрийн асуудал тул AI энд сайн ажилладаг.

Бодит хязгаарлалтууд: тоос, үүл, “forever chemicals”

Хариулт: пассив хөргөлтийн материалууд гайхалтай ч уурхайд шууд тулгарах 3 бэрхшээл бий.

1. Үүлшил ба цаг агаарын хэлбэлзэл Радиацийн хөргөлт нь тэнгэрийн “цонх” дээр тулгуурладаг тул үүлтэй үед үр ашиг унадаг. Монголд бүс нутгаас хамаараад улирлын хэлбэлзэл их.

2. Тоосжилт, утаа, бохирдол Тоос гадаргууг бараантуулж, нарны гэрэл шингээлтийг өсгөнө. Уурхайн зам, бутлалт, овоолго, салхи—энэ бүхэн “цагаан дээвэр”-ийг богино хугацаанд саарал болгодог.

3. Фторполимер ба байгаль орчны эрсдэл Гадна орчинд хамгийн тэсвэртэй зарим бүрхүүлүүд нь фторполимер (жишээ нь тефлон төрлийн) суурьтай байх нь бий. Эдгээр нь задрал багатай тул хаягдал, элэгдлийн бичил хэсгүүдийн менежмент чухал.

Миний байр суурь: уурхай “зөвхөн үнэ”-ээр сонголт хийхгүй байх хэрэгтэй. Нэг удаагийн хямд будаг 2 жилийн дараа ойлгогчоо алдаад, дахин будалт шаардаж эхэлбэл нийт өртөг өснө. Харин AI-тай гүйцэтгэлийн хяналт, зөв арчилгаатай бол үйлчилгээний циклийг удирдаж чадна.

Уурхайд хэрэгжүүлэх 90 хоногийн төлөвлөгөө (практик)

Хариулт: жижиг пилотоор эхлээд, хэмжээд, дараа нь масштабла.

1. Сонгох объект (1–3 ширхэг):

   • ажилчдын байрны нэг блок
   • электро/сервер контейнер
   • нэг агуулах эсвэл цехийн хэсэг

2. Суурь хэмжилт (2–4 долоо хоног):

   • дотор/гадна температур (15 минутын давтамж)
   • кондишны цахилгаан хэрэглээ
   • дулааны камерын зураг (өдрийн оргил, шөнийн цаг)

3. Материалын сонголт:

   • тоосны нөхцөлд тохирох гадаргуу
   • UV ба элэгдлийн шаардлага
   • дахин түрхэлтийн цикл (2, 5, 10 жил гэх мэт)

4. Суурилуулалт + дараах хэмжилт (4–8 долоо хоног):

   • өмнөхтэй адил протокол
   • “цэвэрлэгээ хийсэн/хийгээгүй” үед гүйцэтгэлийн ялгаа

5. AI тайлан (simple model байж болно):

   • хэмнэсэн кВт.ц, түлшний эквивалент
   • оргил ачааллын бууралт
   • payback хугацаа (сараар)

Энд хамгийн чухал нь: тооцоог зөв хийх. Пассив хөргөлт нь зөвхөн кондишнтой барилгад биш, кондишнгүй модуль байрны “амьдрах боломж”-ийг нэмдэгээрээ үнэ цэнтэй. Уурхайн хүний нөөцийн тогтвортой байдалд энэ жижиг зүйл том нөлөө үзүүлдэг.

AI + материал судлал = уурхайн эрчим хүчний шинэ норм

Радиацийн хөргөлтийн материалууд агааржуулалтыг орлохгүй. Гэхдээ уул уурхайд хамгийн үнэтэй зүйл болох эрчим хүч, найдвартай ажиллагаа, хүний аюулгүй байдал дээр шууд нөлөөлнө. Хамгийн зөв алхам бол үүнийг “барилгын будаг” гэж харахгүй, өгөгдөл дээр суурилсан дулааны менежментийн төсөл гэж харах.

Манай цувралын гол санаа нэг: хиймэл оюун ухаан уул уурхайг илүү үр ашигтай, илүү аюулгүй, илүү тогтвортой болгох ёстой. Пассив хөргөлтийн материал дээр AI-г ашиглах нь яг энэ зорилгод нийцнэ—туршилт, сонголт, хяналт гурвыг нэг дор уялдуулж, “таамаг” биш “тооцоо”-гоор шийдвэр гаргана.

Дарааг алхамд танай уурхайд хамгийн тохирох нь аль вэ: ажилчдын байрны дээвэр үү, эсвэл электро контейнерийн дулааны эрсдэл үү? Хэрэв та пилот эхлүүлэх гэж байгаа бол хэмжилтийн цэгүүд, KPI, өгөгдлийн шаардлагыг зөв тодорхойлохоос бүх зүйл эхэлнэ.