Rare Earth Shock: AI-Driven Energy Risk Planning

Қаңтардың басы (2026) энергетика үшін «жай ғана минералдар» қаншалықты стратегиялық екенін қайта еске салды: Қытай Жапонияға бірқатар сирек жер элементтерін (rare earth elements, REE) экспорттауға тыйым салды. Себебі – Тайвань қауіпсіздігіне қатысты саяси мәлімдемелер. Бұл жаңалық Жапония үшін ғана емес, энергия, мұнай-газ және электр желілері үшін де дабыл.

Мәселе мынада: сирек жерлер – жел генераторларының тұрақты магниттерінен бастап, электрмобиль қозғалтқыштарына, деректер орталықтарының салқындату жүйелеріне, өндірістік датчиктерге дейін көптеген технологияларда «көрінбейтін» негізгі компонент. Ал сол технологиялардың бәрі бүгін Қазақстандағы энергия және мұнай-газ саласының цифрландыруымен, жасанды интеллект (ЖИ) қолдануымен тығыз байланысты.

Бұл пост осы оқиғаны кейс ретінде алып, геосаяси тәуекелдер энергия компанияларының операциясына қалай соққы береді және ЖИ мұндай белгісіздікте жоспарлауды қалай нақтырақ қыла алады дегенге практикалық жауап береді.

Қытай–Жапония тыйымы нені көрсетті: «жабдық» емес, тәуекел

Тікелей жауап: тыйым сирек жерлердің өзі емес, оларға тәуелді өндірістік тізбектердің әлсіз жерін ашып берді.

RSS дерегіндегі негізгі сандарды атап өтейік:

• Жапония сирек жердің шамамен 60%-ын Қытайдан импорттайды.
• Nomura Research Institute бағалауынша, Қытай экспорты 3 айға шектелсе, Жапонияның жылдық ЖІӨ-і шамамен 0,11% төмендеп, бизнес шығыны 660 млрд иен (шамамен $4,2 млрд) болуы мүмкін; 1 жылдық тыйым ЖІӨ-ге 0,5 пайыздық тармаққа жуық әсер етуі ықтимал.
• Қытай жаһандық сирек жер өндіруде шамамен 70%, ал өңдеу/тазалау/магнит өндірісі сияқты төменгі буында 90%+ үстемдікке ие деп көрсетіледі.

Бұл жерде «сирек жер» деген сөзді кеңірек түсіну керек. Әңгіме бір ғана руда туралы емес. Әңгіме – өңдеу қуаты, химиялық бөлу, магнит өндірісі, логистика, экспорттық лицензия, dual-use бақылау сияқты қабат-қабат тәуелділік.

Энергетика үшін сабақ айқын: жабдықты қайдан алғаның емес, сол жабдықтағы критикалық материалдың қайдан келетінін де көрмесең – тәуекелді басқардым деу қиын.

Бұл Қазақстанның энергия және мұнай-газ саласына неге тікелей қатысы бар

Тікелей жауап: Қазақстанның энергетикасы «кен орны – құбыр – зауыт» логикасымен ғана жүрмейді; қазір ол цифрлық активтерге, датчиктерге, электроникаға, жел/күн генерациясына, батареяларға, деректер орталықтарына тәуелді болып барады.

Қазақстандағы энергия және мұнай-газ секторында ЖИ қолданудың өсуі бірнеше трендті қатар күшейтті:

1. Өндірістік автоматтандыру және IIoT (өндірістік интернет): компрессор, насос, турбина, ұңғыма қоры – бәрі датчик пен контроллерге байланады.
2. Predictive maintenance: жабдықтың істен шығуын алдын ала болжау үшін көп дерек жинаймыз, демек көбірек сенсор, edge құрылғы, сервер.
3. Энергожүйені басқару: диспетчерлеу, жүктеме болжамы, желінің апатқа төзімділігі – бәрі есептеу қуатына тәуелді.

Ал есептеу қуаты дегеніміз – GPU/CPU, қуат модульдері, салқындату, электрлік жетектер. Бұлардың өндіріс тізбегінде де сирек жер элементтері мен критикалық минералдардың үлесі бар.

Мұнай-газда «магнит» қайда керек?

Көбі сирек жерді тек электрмобильге байлап қояды. Бірақ мұнай-газда да бірнеше түйін бар:

• Айнымалы жиілікті жетектер (VFD): насос/компрессорды үнемді басқару.
• Электрқозғалтқыштар мен сервожетектер: автоматтандырылған жүйелер.
• Телеком және бақылау жүйелері: өндірістік байланыс, қауіпсіздік.
• Деректер орталығы инфрақұрылымы: модель оқыту, талдау.

Бұл компоненттердің кейбірінде NdPr (неодим–празеодим), диспрозий сияқты элементтері бар тұрақты магниттер және арнайы қорытпалар қолданылады.

ЖИ геосаяси тәуекелді «болжауға» емес, басқаруға көмектеседі

Тікелей жауап: ЖИ дұрыс құрылғанда «жаңалықты оқып шошу» емес, ертерек сигнал алып, нақты сценариймен әрекет етуге мүмкіндік береді.

Мұнда бір маңызды айырмашылық бар. Көп компания «тәуекел картасын» жылына бір рет жаңартады. Ал геосаясатта бір апта – үлкен уақыт. Сондықтан ЖИ-ды үш қабатқа бөліп қараған дұрыс.

1) Ерте ескерту: жаңалық, санкция, лицензия, тасымал сигналы

Жұмыс істейтін тәсіл: NLP-модельдер (мәтінді өңдеу) арқылы көптілді дереккөздерден сигнал жинау.

• Экспорттық бақылау, dual-use тізімдері, кеден кодтары бойынша өзгеріс
• Порттағы кептеліс, теңіз тасымалы бағасы, сақтандыру тәуекелі
• Геосаяси риториканың қатқылдануы (тональдылық талдауы)

Мақсат – «соғыс болады/болмайды» деп сәуегейлік жасау емес. Мақсат – жеткізу мерзімі ұзаруы мүмкін деген ықтималдықты ерте көтеріп, procurement пен қойма стратегиясын қайта есептеу.

2) Supply chain digital twin: бір тыйым бүкіл жүйеге қалай өтеді

Жұмыс істейтін тәсіл: жеткізу тізбегін цифрлық егіз (digital twin) ретінде модельдеу.

Сұрақты нақты қоямыз:

• «Егер магнит жеткізушісі 8 аптаға кешіксе, қай актив тоқтайды?»
• «Қай қосалқы бөлшек бойынша балама бренд/ел бар?»
• «Қоймадағы қор қанша күнге жетеді (days of inventory)?»

ЖИ мұнда оптимизация жасайды: қор деңгейі, жеткізу мерзімі, жөндеу кестесі, өндірістік жоспар — бәрін бір мақсатқа келтіреді.

3) Сценарий жоспарлау: CAPEX пен OPEX шешімін нақтылау

Жұмыс істейтін тәсіл: ықтималдыққа негізделген scenario planning және Monte Carlo симуляциялары.

Мысал:

• Сценарий A: 3 айлық шектеу (баға +25%, lead time +6 апта)
• Сценарий B: 12 айлық шектеу (баға +60%, lead time +16 апта)
• Сценарий C: шектеу кеңейеді (өңдеу/магнит компоненттері де кіреді)

Әр сценарийге:

• өндірістік тоқтау құны (downtime cost)
• балама жеткізушіге көшу құны
• қойма қорын көбейту құны
• техникалық спецификацияны өзгерту тәуекелі

қосып, басқарма деңгейінде шешім қабылдауды жеңілдетеміз.

Қазақстан компаниялары бүгін бастай алатын 7 практикалық қадам

Тікелей жауап: ең пайдалысы – «үлкен ЖИ платформасын» сатып алу емес, дерек пен процесті тәртіпке келтіріп, тәуекелге сезімтал тораптарды цифрландыру.

1. Критикалық материалдар тізімін жасаңыз: REE/критикалық минерал қатысы бар тораптарды (мотор, VFD, сенсор, сервер) бөлек белгілеңіз.
2. Tier-2/Tier-3 көрінімділікті күшейтіңіз: тек тікелей жеткізушіні емес, оның жеткізушісін де картаға түсіріңіз.
3. Parts master data-ны тазалаңыз: бір бөлшек әртүрлі атпен жүрсе, ЖИ ештеңені дұрыс есептемейді.
4. Lead time дерегін «тірі» ұстаңыз: соңғы 6–12 айдағы нақты жеткізу мерзімін жинап, модельге беріңіз.
5. Қойма стратегиясын қайта қараңыз: барлық бөлшекке бірдей safety stock емес, тәуекелі жоғары топқа «ақылды қор».
6. Балама спецификацияны алдын ала дайындаңыз: теңгерімді инженерлік бекіту (екі-үш вендорға жарайтын стандарт).
7. ЖИ-мен келісімшарт тәуекелін бақылаңыз: жеткізу шарты, форс-мажор, экспорттық лицензия тармақтары – мәтіндік талдауға өте қолайлы.

Бір сөйлеммен: «ЖИ – болжам емес, тәртіп». Дерек сапасы мен процесс жетілмесе, модельдің пайдасы да шектеулі.

«Сирек жер дағдарысы» энергиядағы ЖИ стратегиясын қалай өзгертеді

Тікелей жауап: ЖИ стратегиясы тек өндірісті оңтайландыру емес, жабдық пен материал тәуекелін де қамтуы керек.

Қазақстандағы энергия және мұнай-газ саласын жасанды интеллект қалай түрлендіріп жатыр деген серияда біз көбіне өндіріс тиімділігіне (өндірісті жоспарлау, predictive maintenance, қауіпсіздік) көңіл бөлеміз. Бірақ 2026-ның қаңтарындағы оқиға басқа қабатты көрсетті: цифрлық трансформацияның өзі supply chain-ге тәуелді.

Сондықтан мен қолдайтын ұстаным мынау: энергия компанияларының ЖИ road map-ында міндетті түрде «Risk & Resilience» трегі болуы керек. Оның KPI-і де нақты:

• критикалық бөлшектер бойынша days of coverage
• жеткізу мерзімінің дисперсиясы (тұрақсыздық өлшемі)
• жоспардан тыс тоқтау сағаты және оның құны
• бір жеткізушіге тәуелділік үлесі (single-source exposure)

Осындай KPI-лерді көрмейінше, «біз ЖИ енгіздік» деген сөз көбіне презентация деңгейінде қалып қояды.

Қазір әрекет етпесек не болады?

Тікелей жауап: ең үлкен шығын – баға өсімі емес, тоқтап қалу.

Энергетика мен мұнай-газда көптеген шығындар экспоненциалды өседі: бір бөлшек жетпегені үшін ұңғыма немесе компрессор станциясы тоқтаса, сағаттық шығын бөлшек бағасынан әлдеқайда жоғары болуы мүмкін. Сондықтан сирек жерлер туралы жаңалықты «Қытай мен Жапонияның дауы» деп қарау қауіпті. Бұл – операциялық тәуекел.

Келесі қадам ретінде өзіңізге бір сұрақ қойып көріңіз: егер сіздің ең маңызды 20 бөлшегіңіздің 5-еуі 10 аптаға кешіксе, өндірістік жоспар қалай өзгереді? Жауабыңыз нақты модельге емес, «жорамалға» сүйенсе — ЖИ дәл осы жерден басталуы керек.