Электр желісіндегі монополия әлсіресе, кім ұтады?

АҚШ-тағы телеком тарихында бір факт бар: 1980-жылдары Bell System бөлшектенген кезде, көпшілік «жергілікті телефон желісі — мәңгілік реттелетін монополия» деп ойлады. Бірақ интернет пен ұялы байланыс сол «мәңгілік» болжамды бірнеше онжылдықта жоққа шығарды. OilPrice.com-дағы The Quiet Unraveling of the Power Grid Monopoly мақаласының түйіні де осыған ұқсас: электр энергиясын тарату монополиялары (distribution companies / discos) ұзақ мерзімде қаржылық тұрғыдан өміршең болып қала ма — негізгі сұрақ.

Бұл сұрақ Қазақстан үшін де ыңғайсыз, бірақ өте өзекті. Электр желілері бізде де табиғи монополия логикасымен өмір сүріп келеді: инфрақұрылым ауыр, капиталы көп, реттеуі қатаң. Бірақ технология өзгерсе — экономика да өзгереді. Ал технологияның жаңа «қозғалтқышы» қазір жасанды интеллект (ЖИ) болып отыр. Осы пост біздің «Қазақстандағы энергия және мұнай-газ саласын жасанды интеллект қалай түрлендіріп жатыр» сериясының логикасына дәл келеді: монополияға сеніп отырған жүйелерді деректер, автоматтандыру және ақылды басқару баяу, бірақ тұрақты түрде қайта құрып жатыр.

«Табиғи монополия» мәңгі емес: телеком сабақтары

Түйін: реттелетін монополияны технология емес, тұтынушы мінез-құлқы мен жаңа бизнес-модельдер бұзады. Bell System мысалында «соңғы миль» байланысы ең берік қамал сияқты көрінді. Бірақ ұялы байланыс пен интернет жаңа жол салмай-ақ, ескі «қамалды» айналып өтті.

Электр таратуда да ұқсас динамика бар. Дәстүрлі модель мынадай:

• Компания желіні ұстайды, күтеді, апаттарды жояды.
• Инвестиция тариф арқылы қайтарылады.
• Тұтынушы «басқа таңдау жоқ» болғандықтан қосылады.

Ал жаңа модельдің идеясы: тұтынушы тек тұтынушы емес — өндіруші, сақтаушы және басқарушы бола алады. Күн панельдері, шағын генерация, энергия сақтау жүйелері, сұранысты басқару (demand response) және электромобильдер — мұның бәрі тарату компаниясының дәстүрлі кіріс логикасын өзгертеді.

Қазақстанда бұл тренд бір күнде болмайды. Бірақ бағыт анық: орталықтандырылған басқарудан — икемді, цифрлық, көп агентті жүйеге.

Электр тарату монополиясын не «үнсіз» әлсіретіп жатыр?

Түйін: монополияны бір шешім емес, бірнеше ұсақ өзгеріс біртіндеп қажытады. Нақты «бір күні бәрі құлайды» емес, керісінше «ақырындап маржа жұқарады, тәуекел өседі, реттеу күрделенеді» деген сценарий.

1) Децентрализация: энергия бір нүктеден ғана шықпайды

Күн генерациясы, шағын когенерация, өндірістегі өз станциялары — бәрі желіге түсетін жүктемені өзгертіп, ақша ағынын қайта бөледі. Тарату компаниясының шығыны (желіні ұстау) көп жағдайда тұрақты, ал табысы тұтыну көлеміне байланған болса, «көлем азайған сайын» қаржылық қысым күшейеді.

Қазақстан үшін практикалық белгі: өндірістік кәсіпорындар мен коммерциялық нысандар энергия тиімділігіне инвестиция жасаған сайын, желіге төлем логикасы қайта қарауды сұрайды.

2) Электромобильдер мен жаңа жүктеме қисығы

Электромобильдер (ЭМ) бір жағынан тұтынуды өсіреді, екінші жағынан жүктеменің уақытын өзгертіп жібереді. Егер бәрі кешкі 7-де бірдей қуаттай бастаса — локалды трансформаторлар мен желі сегменттері тез тозады. Бұл жерде мәселе «электр жетпейді» емес, мәселе — қай жерде және қай уақытта жетпейді.

3) Сенімділік талаптары және климаттық тәуекел

Ауа райының құбылуы, ыстық/суық толқындары, дауылды жел, мұздану — желілерге қысым. Көп елде электр желісіндегі апаттардың құны өсіп келеді: жөндеу ғана емес, тұтынушыға келетін залал, өндіріс тоқтауы, әлеуметтік тәуекел.

Мұндай жағдайда тарату компаниясына «көбірек инвестиция сал» дейді, ал тұтынушы «тарифті өсірме» дейді. Осы қайшылықты шешудің бір жолы — ақылды жоспарлау, яғни ЖИ-ға негізделген актив-менеджмент.

Жасанды интеллект бұл жерде нақты не істей алады?

Түйін: ЖИ электр желісін «ақылды» етеді, бірақ басты пайдасы — ақша мен тәуекелді дұрыс бөлу. Яғни, ЖИ әдемі дашборд үшін емес, желінің экономикасын ұстап тұру үшін керек.

Активтерді басқару: «қай баған ертең құлайды?»

Тарату желілерінің ең үлкен шығыны — жоспардан тыс жөндеу және апаттық қалпына келтіру. ЖИ көмегімен:

• трансформатордың қызып кетуін ерте байқау,
• желідегі шығынды (technical losses) дәл картаға түсіру,
• оқшаулаудың тозуын, коррозияны, қосылыстардың әлсіреуін ықтималдықпен болжау,

мүмкін болады.

Практикалық нәтиже: жөндеуді календарьмен емес, тәуекелмен жоспарлау. Бұл CAPEX-ті «көзбен» емес, дерекпен бөледі.

Жүктемені болжау: 15 минуттық дәлдік — үлкен айырма

Классикалық жоспарлау жылдық/айлық болжамға сүйенеді. Ал тарату желісінде шын проблема — қысқа интервалдағы пиктер. ЖИ модельдері (градиент бустинг, рекуррентті желілер, трансформерлер және гибрид тәсілдер) мына факторларды бірге есептей алады:

• ауа райы,
• өндірістік режимдер,
• мереке/демалыс,
• аймақтық оқиғалар,
• тіпті локалды желі сегментінің тарихи мінез-құлқы.

Нәтиже: диспетчерлендіру жақсарады, апат тәуекелі төмендейді, ал «артық резерв» ұстау қажеттілігі қысқарады.

Коммерциялық шығын және алаяқтық: «нөлденген» есептегіштер дәуірі бітеді

Көп нарықта коммерциялық шығын (ұрлық, дұрыс емес есеп, заңсыз қосылу) — сезімтал тақырып. ЖИ үлгілері тұтыну профиліндегі аномалияны анықтап:

• тексеру бригадаларын дәл бағыттайды,
• «бәрін бірдей тексеру» шығынын азайтады,
• даулы жағдайларда деректік дәлел береді.

Бұл бөлім Қазақстан үшін де өзекті: желі шығынын азайту тариф қысымын төмендетуге көмектеседі.

Деректермен жұмыс: «SCADA бар» — «ақылды жүйе бар» деген емес

Көп компанияда дерек бар, бірақ ол:

• әртүрлі жүйеде шашыраңқы,
• сапасы әркелкі,
• нақты бизнес-шешімге айналмайды.

ЖИ енгізудің бірінші қадамы көбіне модель емес, деректер архитектурасы:

• бірегей актив реестрі (asset registry),
• GIS + техникалық паспорт,
• есептегіш деректері (AMI/MDMS),
• оқиға журналы (outage management),
• сапа метрикалары.

Менің тәжірибемде, осы негіз болмайынша «ЖИ жобасы» презентация болып қалады.

Бұл мұнай-газ үшін нені білдіреді? Параллель айқын

Түйін: электр желісіндегі монополия әлсіреуінің логикасы мұнай-газдағы дәстүрлі артықшылықтардың да «үнсіз» жұқаруын көрсетеді. Технология өзгергенде, қорғаныс қабілеті — лицензияда емес, операциялық тиімділікте.

Мұнай-газ компаниялары үшін ұқсас қысым нүктелері:

• Декарбонизация және есептілік: метан мониторингі, көміртек ізі, нақты уақыттағы бақылау.
• Капитал тәртібі: CAPEX-тің әр теңгесі дәлел сұрайды.
• Қауіпсіздік: өндірістегі инциденттердің бағасы өсіп келеді.
• Жабдық сенімділігі: жоспардан тыс тоқтау (downtime) тікелей ақша.

ЖИ осы жерде «IT жобасы» емес, өндіріс экономикасын қайта құратын құрал. Predictive maintenance, бұрғылау параметрлерін оңтайландыру, компрессор станцияларының энергия тұтынуын басқару, құбыр желісінде ақауды ерте табу — бәрі бір логикаға келеді: тәуекелді дерекпен өлшеу және шешімді автоматтандыру.

Қазақстан компаниялары үшін қысқа жоспар: 90 күнде неден бастауға болады?

Түйін: үлкен трансформацияны бірден бастау — қауіпті. Ең дұрыс жол: шағын пилот, өлшенетін KPI, кейін масштаб.

Мына 6 қадамды ұсынамын:

1. Бизнес-мақсатты нақтылаңыз: шығынды азайту ма, апатты қысқарту ма, коммерциялық шығын ба? Біреуін таңдаңыз.
2. KPI қойыңыз (мысалдар): SAIDI/SAIFI төмендету, жөндеу шығынын % қысқарту, шығынды МВт·сағ бойынша азайту.
3. Дерек аудитін жасаңыз: қайда, қандай сапада, қандай жиілікте жиналады.
4. 1 фидер немесе 1 аудан бойынша пилот: «ел бойынша» емес, басқарылатын масштаб.
5. Модель + процесс бірге өзгерсін: модель айтқан әрекетті кім орындайды? SLA қандай?
6. Киберқауіпсіздік пен реттеуді алдын ала қосыңыз: әсіресе критикалық инфрақұрылымда.

Осы тәсіл энергетикаға да, мұнай-газға да бірдей жарайды.

Монополияны технология бұзбайды; технология монополияға сүйенген ескі экономиканы тиімсіз етеді.

Алдағы 3–5 жыл: «бақылаудағы» желіден «байланыстағы» жүйеге

Түйін: болашақта құндылық «көп активте» емес, «жақсы басқаруда» болады. Желі компаниялары үшін бұл — цифрлық операциялар, нақты уақыттағы болжам, автоматтандырылған қалпына келтіру және тұтынушымен жаңа келісім үлгілері.

Қазақстанда 2026 жылға келгенде, энергия жүйесі бір мезетте бірнеше қысымға жауап беріп отыр: тұтыну құрылымы өзгеріп жатыр, жабдықтар қартаяды, сенімділік талабы өседі. Мұндай жағдайда «бұрынғыдай жұмыс істейміз» деген ұстаным қымбатқа түседі.

Егер сіз энергия немесе мұнай-газ секторында басқарушы, инженер, немесе цифрлық трансформацияға жауапты маман болсаңыз, өзіңізге бір сұрақ қойыңыз: сіздің компанияңызда шешімдер әлі де орташа мәндермен қабылдана ма, әлде нақты уақыттағы дерекпен бе? Сол айырма алдағы бәсекеде көп нәрсені шешеді.