AI және энергия: Қазақстанға керек теңгерім стратегиясы

2024 жылы әлемде жаңартылатын энергияға қосылған жаңа қуат шамамен 510 ГВт болды — бұл тарихтағы рекорд (IRENA деректері). Бірақ бір парадокс бар: бірқатар елдер электрлендіруді жеделдетіп, күн мен желді жаппай енгізіп жатқанда, басқа елдер (соның ішінде АҚШ) мұнай-газ және басқа қазба отын инфрақұрылымын да қатар кеңейтіп отыр. RSS-тағы ой осыған келіп тіреледі: әлем «электро-мемлекеттер» мен «петро-мемлекеттерге» бөлінгендей.

Қазақстан үшін бұл сыртқы саясат тақырыбы ғана емес. Бұл — экспорттық табыс, ішкі тарифтер, инфрақұрылым, өндірістік қауіпсіздік, көміртек ізі және ең бастысы инвестиция туралы мәселе. Қаңтардағы (2026) нарықтық көңіл күйді қарасақ, инвесторлар бір уақытта екі нәрсені талап етіп отыр: бүгін тұрақты жеткізілім (мұнай-газ), ертең тұрақты жүйе (таза энергия, тиімділік). Осы жерде жасанды интеллект (ЖИ) нақты рөл ойнайды: ол «жасыл» ұран үшін емес, операциялық дәлдік үшін керек.

Бұл жазба — біздің «Қазақстандағы энергия және мұнай-газ саласын жасанды интеллект қалай түрлендіріп жатыр» сериясының бір бөлігі. Тақырыпты АҚШ–Қытай траекториялары арқылы түсіндіріп, Қазақстанға қолдануға болатын ЖИ-тәжірибелерді нақтылаймын.

АҚШ пен Қытай неге екі бағытқа кетіп барады?

Жауап қысқа: әр ел энергияны өз әлсіз жерін жабу үшін құрады. Қытай үшін тәуелділік тәуекелі — импортталатын көмірсутек, теңіз логистикасы, геосаясат. АҚШ үшін тәуекел — ішкі сұраныстың өсімі, желі (grid) шектеулері және өнеркәсіптік саясат.

Қытайдың логикасы: электрлендіру — қауіпсіздік пен өндіріс

Қытайдың энергия стратегиясын тек «климат» деп қарау қате. Ол үшін бұл:

• өнеркәсіптік үстемдік (күн панельдері, аккумулятор, EV жеткізу тізбегі),
• энергетикалық қауіпсіздік (электрлендіру арқылы импорттық мұнай тәуелділігін азайту),
• инфрақұрылымдық масштаб (UHV желілері, сақтау жүйелері, цифрлық диспетчерлеу).

ЖИ бұл жерде диспетчерлеу, болжамдау және өндірістік бақылаудың «жүйке жүйесі» сияқты қызмет етеді: сұраныс болжамы, батарея/гидроқойма режимдерін оңтайландыру, желі тұрақтылығы.

АҚШ-тың логикасы: энергия көп болуы керек, әрі арзан болуы керек

АҚШ-та да жаңартылатын қуат өсіп жатыр, бірақ қатар жүретін тенденция бар: өнеркәсіп, деректер орталықтары, жасанды интеллект есептеу қуатының өсуі — бәрі электр сұранысын көтереді. Желіге қосылу кезектері, рұқсатнамалар, трансформатор тапшылығы сияқты «баяу» факторлар жаңартылатындарды жылдам енгізуге кедергі.

Сондықтан қысқа мерзімде АҚШ-та газ генерациясы мен мұнай-газ өндіруі жоғары деңгейде сақталады. Бұл — «таза энергияны қаламау» емес, жүйені ұстап тұрудың прагматизмі.

Саяси риторика әртүрлі болуы мүмкін, бірақ техникалық шындық біреу: электр желісі мен қуат резерві дайын болмайынша, қазба отын нөлге түспейді.

Қазақстан дәл ортасында тұр: петро-табыс пен электро-болашақ

Жауап анық: Қазақстанға бір лагерьді таңдаудан гөрі, екі модельді бір жүйеге жинайтын стратегия керек. Мұнай-газ — әлі ұзақ уақыт бюджет пен экспорттың тірегі. Бірақ «тек мұнай-газ» сценарийі тәуекелді: ЕО-ның көміртек реттеуі (CBAM кеңеюі), қаржыландыру құнының өзгеруі, сатып алушылардың көміртек талаптары.

Қазақстан үшін басты қайшылық: табысты сақтап, жүйені жаңарту

Бір мезетте үш мақсатты ұстау керек:

1. Өндірісті қауіпсіз және тиімді жүргізу (апат, тоқтау, ысырап азаюы)
2. Энергетикада сенімділік (желі тұрақтылығы, шың жүктеме)
3. Көміртек пен шығынды төмендету (эмиссия мониторингі, метан)

Мұнда ЖИ «әдемі тренд» емес, құрал: нақты KPI-ге байланады — тоқтап қалу сағаты, энергия бірлігіне шығын, жоспардан тыс жөндеу, метанның жоғалуы.

«Электро-мемлекет» пен «петро-мемлекет» болудың арасы бар

Қазақстан «орта жол» таба алады. Бірақ ол «бәрін аздап істейік» емес, мақсатты портфель болуы тиіс:

• Мұнай-газда: тиімділік, қауіпсіздік, метанды бақылау, жабдық сенімділігі
• Электр энергетикасында: желі цифрландыру, сұранысты басқару, сақтау жүйелері
• Өнеркәсіпте: энергия менеджменті, өндірісті оңтайландыру

Жасанды интеллект нақты не істей алады: 6 қолдану сценарийі

Жауап: Қазақстандағы энергия және мұнай-газ саласында ЖИ ең тез нәтиже беретін жер — болжам, ерте ескерту, оңтайландыру және бақылау.

1) Predictive maintenance: жоспардан тыс тоқтауды қысқарту

Компрессор, сорғы, турбина, электрқозғалтқыш сияқты активтерде датчик деректері бар (вибрация, температура, ток, қысым). ЖИ үлгілері ақаудың «қолтаңбасын» ерте байқап, жөндеуді жоспарлауға мүмкіндік береді.

Нәтиже әдетте үш жерде көрінеді:

• тоқтап қалу уақыты азаяды;
• қосалқы бөлшек қоры ақылды басқарылады;
• жөндеу бригадасының жұмысы жоспарға түседі.

2) Метан мен факел (flaring) мониторингі: экспорттық «лицензияға» айналады

Метан — қысқа мерзімде климатқа әсері жоғары газ. Сатып алушылар мен қаржыландырушылар метанға көбірек қарайды. ЖИ дрон/камера/спутник деректерін, SCADA логтарын біріктіріп:

• қай жерде ағу ықтимал екенін;
• факелдің тиімсіз жануын;
• қысым/ағын аномалиясын

жылдам табады. Бұл тек экология емес: жоғалған газ — жоғалған табыс.

3) Электр желісі үшін load forecasting: тұрақтылық пен тарифке әсер етеді

Қазақстанда желі тұрақтылығы — ескі инфрақұрылым, өндірістік тұтынушылардың үлесі, маусымдық шыңдар сияқты факторларға тәуелді. ЖИ ауа райы, өндіріс кестесі, тарихи тұтыну бойынша сағаттық/тәуліктік сұранысты дәлірек болжайды.

Дәл болжам:

• резерв қуатты дұрыс таңдауға;
• авариялық ажыратуларды азайтуға;
• жаңартылатын энергияны көбірек қабылдауға көмектеседі.

4) Energy optimization: зауыттарда 3–8% үнем — кәдімгі нәтиже

Мен көрген тәжірибеде ең «жылдам ақталатын» жобалар — энергетикалық менеджмент. ЖИ өндірістік процестердің режимдерін (қыздыру, қысым, компрессия, айдау) өнім сапасын бұзбай оптимизациялап, энергия бірлігіне шығынды түсіреді.

Бұл жерде маңыздысы: модельді «лабораторияда» қалдырмай, операторлық шешімге айналдыру.

5) Геологиялық модельдеу және бұрғылау: дерек сапасы бәрін шешеді

ЖИ сейсмика интерпретациясын жылдамдатуы мүмкін, бұрғылау параметрлерін (ROP, WOB, RPM) оңтайландырады, бұрғылау кезінде қауіпті жағдайларды ерте байқайды. Бірақ мұнда бір қатаң қағида бар: дерек сапасы төмен болса, ЖИ сапасы да төмен.

Сондықтан бірінші қадам — деректерді стандарттау: атаулар, уақыт синхронизациясы, сенсор калибрациясы, журналдардың толықтығы.

6) Қауіпсіздік (HSE): оқиғаға дейінгі «әлсіз сигналдарды» ұстау

Камерадан PPE сәйкестігін тану — ең жеңіл кейс. Ал құндысы — оқиғаға дейінгі сигналдар:

• қауіпті аймаққа кіру траекториясы;
• жабдықтың қалыптан тыс дыбысы/дірілі;
• жұмыс рұқсатнамасы (permit) мен нақты әрекет сәйкессіздігі.

Дұрыс енгізілсе, бұл жарақат тәуекелін төмендетеді және өндіріс мәдениетін жақсартады.

Қазақстанға арналған практикалық жол картасы (90 күннен 18 айға дейін)

Жауап: ЖИ енгізудің ең дұрыс жолы — бірден «үлкен трансформация» емес, 2–3 нақты өндірістік проблемаға фокус.

0–90 күн: негізін дұрыс қалау

• Бір актив класын таңдаңыз (мысалы, компрессорлық станция немесе ГТУ)
• Дерек аудиті: SCADA, historian, CMMS, лаборатория
• KPI бекітіңіз: тоқтау сағаты, энергия шығыны, метан жоғалту, жөндеу құны
• Киберқауіпсіздік талаптарын алдын ала енгізіңіз (OT сегментация, қолжетімділік)

3–9 ай: пилотты өндірістік режимге шығару

• Predictive maintenance немесе load forecasting бойынша пилот
• Модельдің дәлдігін ғана емес, оператор қабылдауын өлшеңіз
• «Human-in-the-loop» жасаңыз: соңғы шешім адамда, бірақ ұсыныс ЖИ-ден

9–18 ай: масштабтау және басқару моделі

• Data governance: дерек иелері, сапа стандарттары, каталог
• MLOps/ModelOps: модельді жаңарту, дрейф мониторингі
• Портфельдік тәсіл: 2–3 жаңа кейс қосу (метан, энергия оптимизациясы, HSE)

Егер компанияңызда дерек «жеке аралдарда» тұрса, ЖИ-дің 70% әлеуеті жоғалады. Бірінші инвестиция — интеграция.

People also ask: қысқа жауаптар

Қазақстан ЖИ арқылы бірден көмірсутектен бас тарта ала ма?

Жоқ. Дұрыс мақсат — өндірісті тиімді ету және эмиссияны өлшенетін түрде азайту, ал электр жүйесін жаңғырту параллель жүреді.

ЖИ жобаларының ең үлкен қатесі қандай?

Жобаны IT-эксперимент ретінде көру. Нәтиже беру үшін ол операцияға тігілуі керек: KPI, жауапты адамдар, рәсім, өзгеріс басқаруы.

Қай жерден бастау тиімді?

Көп компания үшін: predictive maintenance + энергия тұтынуын оңтайландыру. Дерек қолжетімді, әсері тез, масштабтауға ыңғайлы.

Қазақстан үшін дұрыс ставка: «ақылды тиімділік» және «ақылды желі»

Әлем АҚШ пен Қытай сияқты екі түрлі жылдамдықта кетіп барады. Қазақстанға солардың бірін көшіріп алу қажет емес. Қажеті — мұнай-газ табысын сақтай отырып, энергетиканы цифрландыру және ЖИ арқылы нақты тиімділік табу.

Егер сіз энергетика немесе мұнай-газ компаниясында жұмыс істесеңіз, 2026 жылы ең жақсы сұрақ «қандай ЖИ моделін аламыз?» емес. «Қай үш операциялық көрсеткішті 12 айда өлшенетін түрде жақсартамыз?» деген сұрақ.

Біздің осы сериядағы келесі материалдарда predictive maintenance архитектурасы, метан мониторингі және энергоменеджментке арналған практикалық стек туралы бөлек талдаймыз. Ал сіздің ұйымыңыз үшін ең ауыр шығын қай жерде: жоспардан тыс тоқтау ма, энергия шығыны ма, әлде желі тұрақтылығы ма?