GAI ተማሪዎችን ራሳቸውን እንዲመሩ እንዴት ይረዳል?

በኮሌጅ/ዩኒቨርሲቲ ደረጃ ብዙ ተማሪዎች ችግኝ አንድ ነው፤ ስራ ሲመጣ መጀመር ይከብዳል፣ መካከል ላይ መንገዱን ይጠፋሉ፣ መጨረሻ ላይ እንደ እሳት ጭንቀት ይነሳባቸዋል። ትምህርቱ ግን አዲስ የሆነ መንገድ እየተፈጠረ ነው፤ Generative AI (GAI) እንደ ChatGPT ያሉ መሳሪያዎች የማንበብ ሂደትን እና የስራ ማቅረብ ዘዴን እየቀየሩ ነው። ጥያቄው ግን ይህ መርዳት በእውነት ተማሪዎችን ራሳቸውን የሚመሩ ተማሪዎች ያደርጋቸዋል? ወይስ የተመራ ሥራ ብቻ ያቀርባል?

በዚህ ጽሑፍ ውስጥ የብሪቲሽ የትምህርት ቴክኖሎጂ መስክ ውስጥ የታተመ የምርምር ርዕስ—“Optimizing self‐regulated learning: A mixed‐methods study on GAI's impact on undergraduate task strategies and metacognition” (Ping Wang, Tianle Liu, Yingying Yang, Xingyu Xiang)—የሚያነሳውን ሐሳብ እንወስዳለን። የRSS ምንጩ በመከላከያ (403/CAPTCHA) ምክንያት የሙሉ ጽሑፍ መዳረሻ ቢከለክልም፣ ርዕሱ እና የምርምር ቁልፍ መስመሮቹ የሚጠቁመውን ነገር በትምህርት ልምድ ላይ በተመሰረተ ማብራሪያ እና ተግባራዊ መመሪያ እንሰጣለን። ይህ ጽሑፍ የሚገባው በ“አርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ በትምህርትና በስልጠና ዘርፍ” ተከታታይ ርዕሶቻችን ውስጥ ሲሆን፣ ትኩረቱ ላይ ያለው ነገር አንድ ነው፤ AI ተማሪን ከ“መመልስ ፈላጊ” ወደ “ሂደት ተቆጣጣሪ” እንዴት እንደሚያሻሽል።

ራስ-መቆጣጠር መማር (SRL) በGAI ምን ይቀየራል?

መልስ፦ GAI የራስ-መቆጣጠር መማርን በ3 ጉዳዮች ይነካል—የስራ እቅድ (task strategies)፣ የራስ-እውቀት (metacognition) እና የግምገማ ልምድ (self-evaluation).

ራስ-መቆጣጠር መማር (Self-Regulated Learning/SRL) በቀላሉ ሲተረጉም፣ “ተማሪው ራሱ የመማር ግብ ይወስናል፣ መንገድ ይዘጋጃል፣ ሂደቱን ይከታተላል፣ ያሻሽላል” ማለት ነው። ይህ በተለይ በክረምት ፈተናዎች ዘመን (እንደ ዛሬ ያለ የዲሴምበር መጨረሻ ጊዜ) በግልጽ መልኩ ይታያል፤ የማንበብ ጫና ከፍ ሲል ራስ-መቆጣጠር ያለበት ተማሪ ይቀድማል።

የምርምሩ ርዕስ “mixed-methods” ይላል፤ ይህ በተለምዶ ቁጥር መረጃ (quantitative) እና ቃላዊ/ተሞክሮ መረጃ (qualitative) በአንድ ላይ መዋሃድ ነው። እኔ በመማር እና በስልጠና ዕቅድ ሲሰራ የማየው ነገር ይህ ነው፤ ቁጥር ውጤት “ምን ተሻሻለ?” ይነግራል፣ ተሞክሮ ግን “እንዴት እና ለምን” ይገልጻል። GAI የሚፈጠርው ለውጥ ደግሞ በዚህ ሁለት ዓይነት መለኪያ መመዘን ይገባዋል።

ተግባር ዘዴ (Task Strategies): ከ“ስራ እየተቀመጥኩ ነው” ወደ “እቅድ አለኝ”

GAI ተማሪውን ሲረዳው የመጀመሪያው ነገር የስራ መክፈል ነው። ለምሳሌ፣ የመረጃ ሪፖርት ማቅረብ ካለበት ተማሪ፣ GAI በ5–7 ደቂቃ ውስጥ እንዲህ ያለ አቅጣጫ ሊያወጣለት ይችላል፦

• የርዕስ መግለጫ (scope) እና ጥያቄዎች
• የምንጮች መፈለጊያ ቁልፍ ቃላት
• ማንበብ እቅድ (በቀን 30–45 ደቂቃ)
• ረቂቅ እቅድ (outline)
• የመጨረሻ ክለሳ (revision checklist)

ይህ ተማሪውን ከ“ማይጀምር” ሁኔታ ያወጣዋል። ግን አንድ ነገር አለ፤ እቅድ መስጠት ብቻ በቂ አይደለም፣ ተማሪው እቅዱን ሲከተል እሱ ራሱ መቆጣጠር አለበት። ይህ ወደ ሜታኮግኒሽን ይወስደናል።

ሜታኮግኒሽን (Metacognition): “እያማርኩ ነው” ብቻ ሳይሆን “እንዴት እያማርኩ ነው?”

ሜታኮግኒሽን ማለት “ስለ ማሰብ ማሰብ” ነው። ተማሪው የማይረዳውን ቦታ መለየት፣ ራሱን መጠየቅ፣ ስህተቱን ማወቅ እና ዘዴ መቀየር ይገባዋል። GAI በዚህ ላይ ከፍተኛ ድጋፍ ይሰጣል—ከተማሪው ጋር የሚያደርገው ውይይት የመማር መስተካከያ መሳሪያ ሊሆን ይችላል።

እኔ የምመክረው የ“3 የራስ-ጥያቄ” ልምድ ነው፣ ተማሪዎች GAI እንዲያስፈጽሙት፦

1. “እኔ የማስተዋል ደረጃዬ ምንድን ነው?” (0–10 ሚዛን)
2. “የማልገባኝ ነገር በትክክል የት ነው?” (አንድ ነጥብ ብቻ)
3. “ለማሻሻል የማደርገው አንድ እርምጃ ምንድን ነው?” (15 ደቂቃ ውስጥ)

GAI እነዚህን ጥያቄዎች ሲቀበል እና ሲመልስ ተማሪው የራሱን ሂደት እየተመለከተ ይሄዳል። እዚህ ላይ አንድ አደጋ አለ፤ ተማሪው GAI እንደ “መልስ ማታበሪያ” ብቻ ከጠቀሰው ሜታኮግኒሽን ይወርዳል፣ አይጨምርም።

አንድ አጭር መለኪያ፦ GAI ከሚረዳዎት በኋላ ያን ነገር በራስዎ ቋንቋ ማብራራት ካልቻሉ፣ እርዳታ ነው—እውቀት ግን አይደለም።

የGAI ጥቅም ሲጨምር የሚጨምረው ነገር: የስራ መንገድ መደበኛነት

መልስ፦ የGAI ምርታማ አጠቃቀም ማለት ተማሪው የቀን ልምድ እና የግል የመማር ስርዓት መስራት ነው—ከፍተኛ ተጽእኖ የሚያመጣው ይህ ነው።

“ተማሪዎች GAI ቢጠቀሙ ይሻላሉ” የሚለው ከብዙ ንግግር ጋር ይመጣል፣ ግን እውነታው ግልጽ ነው፤ ተጠቃሚነቱ ከ“እኔ እንዴት እጠቀማለሁ?” ጋር ይወሰናል። እኔ በክፍል እና በስልጠና ስራ ውስጥ የማየው ትልቁ ልዩነት ይህ ነው፦ የሚያሸንፉ ተማሪዎች GAI እንደ “ኮች” ይጠቀሙበታል፣ የሚያጣሉ ግን እንደ “ተከናዋኝ” ይጠቀሙበታል።

የ“15–15–15” ደቂቃ ስርዓት (በፈተና ወቅት በጣም ይሰራል)

ይህ ቀላል ነው፣ ግን በጣም ውጤታማ ነው፦

• 15 ደቂቃ — እቅድ: ዛሬ የምታነብበትን ክፍል ይምረጡ፣ GAI በ3 ዓላማ እና በ5 ቁልፍ ጥያቄ እንዲለይ አድርጉ።
• 15 ደቂቃ — ንባብ/ሙከራ: በእርስዎ በመጀመሪያ ይሞክሩ። GAI እዚህ ላይ አይመራችሁ—እናንተ ትመራላችሁ።
• 15 ደቂቃ — ግምገማ: “ምን ገባኝ? ምን አልገባኝ? ቀጣይ እርምጃ?” ብለው GAI ጋር ያረጋግጡ።

ይህ ዘዴ በSRL ሦስት መሰረታዊ ደረጃዎች—እቅድ (forethought)፣ አፈፃፀም (performance)፣ ራስ-ግምገማ (reflection)—ላይ ይቆማል።

ትምህርት ባለሞያዎች ምን ሊያደርጉ ይገባል? (ትምህርት ንድፍ እና ፖሊሲ)

መልስ፦ GAI የሚያሻሽለውን ራስ-መቆጣጠር መማር ለማጠናከር ትምህርት ባለሞያዎች እርምጃ 3 ነገር ሊወስዱ ይገባል—“ስራ-ንድፍ”, “መለኪያ”, “ስነ-ምግባር”.

1) ስራን እንደ “ሂደት” መደራጀት (Process-based assessment)

ብዙ ጊዜ እኛ የምንመዝነው መጨረሻ ውጤት ብቻ ነው። GAI ግን መጨረሻ ጽሑፍ ወይም መልስ ሊያሳይ ይችላል፣ ይህም መለኪያን ይያዛል። መፍትሄው? ስራን በደረጃ አካፍሉ፦

1. እቅድ/outline (10%)
2. የምንጭ ማስታወሻ እና ማጠቃለያ (20%)
3. መጀመሪያ ረቂቅ (30%)
4. ክለሳ እና ራስ-ግምገማ (20%)
5. መጨረሻ ስራ (20%)

እንዲህ ሲሆን GAI በ“አጋዥ” ይቆያል፣ ተማሪው ግን ሂደቱን ይወስዳል።

2) የGAI አጠቃቀም መደበኛ መመሪያ (Prompt + Reflection rubric)

“GAI ተጠቅመሃል?” ብለን መጠየቅ ብቻ አይረባም። የምንፈልገው ነገር የተማሪው ሜታኮግኒሽን ማስረጃ ነው። ለምሳሌ ምዘና መመሪያዎች፦

• የተጠቀሙባቸው የGAI ጥያቄዎች (prompts) 3–5 እትም
• ከGAI የመጣ መልስ ምን ያሻሽለዋል/ምን ያዳክመዋል?
• የተማሪው የመጨረሻ ውሳኔ: ምን ቀየረ? ለምን?

3) ስነ-ምግባር እና እውቀት ታማኝነት (Academic integrity)

GAI ከሚያበረክቱት ውስጥ የበለጠ የሚያሳስበው ነገር ታማኝነት ነው። እኔ አብሮኝ የሚሰሩ አስተማሪዎችን ሁል ጊዜ የምለው ነገር፦ ከመከልከል ይልቅ መመሪያ ይስጡ። ተማሪዎች ማስተላለፊያ የሚፈልጉት ደንብ ግልጽ መሆን ነው፦

• GAI ለመነሻ ሀሳብ/outline መጠቀም ይፈቀዳል?
• GAI የጽሑፍ ክፍል እንዲጽፍ መጠቀም ይፈቀዳል?
• የGAI እርዳታ በስራ ላይ እንዴት ይገለጻል?

ተማሪዎች በቀጥታ የሚጠቀሙበት የGAI ስብስ መመሪያ (Practical playbook)

መልስ፦ GAI ለSRL አገልግሎት ሲውል ትክክለኛ ጥያቄ (prompt) እና የእርስዎ ራስ-ግምገማ መደበኛ መሆን አለበት።

ከዚህ በታች ተማሪዎች በየቀኑ ሊተገብሩት የሚችሉ አጭር መመሪያዎች አሉ፦

1) ለእቅድ የሚረዱ ጥያቄዎች

• ይህን ርዕስ ለ10 ቀን እቅድ አዘጋጅ፤ በየቀኑ 40 ደቂቃ ጊዜ እንዳለኝ ተመን።
• የዛሬ ንባብ ክፍል 5 ቁልፍ ጥያቄዎች አውጣልኝ፤ እኔ ራሴ እሞክራለሁ ከዚያ እርስዎ ብቻ ያረጋግጡ።

2) ለሜታኮግኒሽን የሚረዱ ጥያቄዎች

• የማስተዋል ክፍተቶቼን እንዲገልጹ 3 ሙከራ ጥያቄዎች አቅርብ፤ ከመልሴ በኋላ የተሳሳተውን ቦታ ብቻ አሳየኝ።
• እኔ እንዲህ እገልጻለሁ… (መግለጫዬን ጻፍ)፤ የተሳሳቱ አካላት 3 እና የማሻሻል አንድ እርምጃ ስጠኝ።

3) ለስራ ክለሳ የሚረዱ ጥያቄዎች

• ይህን ረቂቅ በሰነድ መለኪያ: ግልጽነት, አስረጃ, አወዳድር, ቋንቋ ንጽህና ተመዝነህ በ10 ውስጥ ነጥብ ስጠኝ እና 3 እርምጃ አሳየኝ።

GAI እንደ “አእምሮ መስታወት” ሲሆን ይሻላል—እንደ “መልስ ማታበሪያ” ሲሆን ይጎዳል

በዚህ ተከታታይ ርዕሶቻችን ውስጥ የምንጠብቀው አቅጣጫ ግልጽ ነው፤ AI ትምህርትን እንዲሻሽል የሚያደርገው ነገር ተማሪው ሂደቱን እንዲመራ ማድረግ ነው። የWang እና ባልደረቦቹ ርዕስ የሚጠቁመው ደግሞ ይህን ነው፤ GAI የስራ ዘዴን (task strategies) እና ሜታኮግኒሽንን ሲነካ የተማሪውን SRL ሊያጠናክር ይችላል።

ተማሪ ከሆኑ፣ ዛሬ 26/12/2025 ስለሆነ ብዙዎች ወደ ፈተና ወይም የኮርስ መጨረሻ ፕሮጀክት እየተገባችሁ ነው። GAI እጅ ያደርጋል—ነገር ግን ውጤት የሚመጣው በእቅድ እና ግምገማ ልምድ ነው፣ በመልስ ብዛት አይደለም።

ለአስተማሪዎች እና ስልጠና አዘጋጆች፣ የሚጠየቀው ጥያቄ አንድ ነው፤ ተማሪዎች GAI ሲጠቀሙ ራሳቸውን የሚመሩ ለመሆን የሚገባቸውን ስርዓት እኛ እንዴት እንንድፍ? የቀጣይ ክፍል ጽሑፋችን ደግሞ ይህን ጥያቄ በክፍል-አስተዳደር መንገዶች እና በስልጠና ንድፍ ላይ በተጨማሪ ዝርዝር ይይዛል።