ልጆች ኤአይን እንዴት ያስባሉ? ሥነ-ምግባር ትምህርት

የኤአይ (Artificial Intelligence) መሣሪያዎች በክፍል ውስጥ እየገቡ ነው—ከየግል ትምህርት ረዳቶች፣ እስከ ቤት-ስራ ድጋፍ እና ግምገማ አውቶማቲክ ድረስ። ብዙ ት/ቤቶች ግን አንድ ነገር ያልተረጋገጠ ነው፤ ልጆች ራሳቸው ኤአይን “ምን” ብለው እንደሚለምኑ እና “ትክክል/ስህተት” የሚለውን የሥነ-ምግባር መለኪያ እንዴት እንደሚገነቡ።

ቻይና ውስጥ በተካሄደ አዲስ የምርምር ሥራ ልጆች ስለ ኤአይ፣ ስለ እውቀት/ብልህነት እና ስለ ሥነ-ምግባር ያላቸውን አስተሳሰብ በሁለት ቀላል እና ጥልቅ መንገዶች መያዝ ሞክሯል፤ መሳል (drawing) እና መደርደር (ranking)። የትምህርት አስተዳዳሪዎች፣ አስተማሪዎች እና የስልጠና ባለሙያዎች ለራሳቸው መንገድ የሚያደርጉት ውሳኔ ይህን ዓይነት የልጆች እይታ ሳይያዙ ቢሆን ውጤቱ አይታመንም። ይህ ጽሑፍ ለተከታታይ ርዕሳችን "አርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ በትምህርትና በስልጠና ዘርፍ" ውስጥ በቀጥታ የሚሰራ ነው፤ ኤአይን በክፍል ውስጥ ሲገባ ልጅ ያለውን ማስተላለፊያ መንገድ መረዳት የጥራት ትምህርት መሠረት ነው።

የምርምሩ ዋና መልዕክት፡ የልጆች እይታ እቅድን ይቀይራል

መልስ በመጀመሪያ፡ ልጆች ኤአይን እንደ “ማሽን አእምሮ” ብቻ አያዩትም፤ ስለ ፍትሕ፣ ኃላፊነት፣ ግላዊነት እና “ሰው መሆን” ያለውን ትርጉም ውስጥ ያስገባሉ። ስለዚህ ትምህርት ተቋማት ኤአይ ሲጠቀሙ ተማሪዎች የሚያስቡትን መመርመር የቴክኖሎጂ ምርጫ አካል መሆን አለበት።

ለምን “መሳል” እና “መደርደር” ይረዳሉ?

መጠየቅ ብቻ አንዳንድ ጊዜ የልጅን እውነተኛ ሃሳብ አያወጣም። ልጆች ቃላት ሲጎዱ የሚሰማቸውን በምስል ይናገራሉ፣ እና ሲመደርዱ ደግሞ “ምን ነገር ከምን በላይ አስፈላጊ ነው” የሚለውን ይገልጻሉ።

• መሳል (Drawing): ኤአይን እንደ ሮቦት? እንደ ስልክ ውስጥ ያለ አፕ? ወይስ እንደ አስተማሪ ረዳት? ምስሉ ልጅ ምን እንደሚፈራ እና ምን እንደሚታመን ይገልጻል።
• መደርደር (Ranking): “አንድ ነገር ብልህ ነው” ማለት ለልጆች ምን ማለት ነው? የማስታወስ ችሎታ? የስሜት መረዳት? የችግኝ መፍትሔ? ወይስ የሥነ-ምግባር ውሳኔ?

ይህ ዘዴ በእኛም ት/ቤቶች ላይ ሊተገበር ይችላል—በተለይ ኤአይ የሚገባበት እቅድ ከመፍጠር በፊት እንደ “የክፍል ሙከራ”።

ልጆች ስለ “ኤአይ ብልህነት” ምን ያስባሉ? አእምሮ ብቻ አይደለም

መልስ በመጀመሪያ፡ ብዙ ልጆች ብልህነትን በቁጥር እና በመረጃ ብቻ አያዩትም፤ ሰው የሚያደርገውን እንደ ስሜት፣ መረዳት እና ፍትሕ ጋር ያገናኛሉ። ይህ ለኤአይ ትምህርት አቀራረብ ትልቅ ምክንያት ነው፤ ተማሪዎች ኤአይን የሚመልኩት እንደ “የመረጃ ማሽን” ብቻ ካልሆነ ፣ ትምህርት ውስጥ ያለው ኃላፊነት በጣም ይጨምራል።

በክፍል ውስጥ የሚታዩ አይነቶች እውነተኛ ምሳሌዎች

እኔ በትምህርት/ስልጠና ፕሮጀክቶች ላይ የማየው ነገር ይህ ነው፤ ተማሪዎች ኤአይ እንዲሁ ብለው ይወስናሉ፦

1. “ኤአይ ሁሉን ይሰማል” ስሜት: ቻትቦት ሲጠቀሙ ያላቸውን ግላዊ መረጃ እንደሚያጠራቀም ያስባሉ። እውነታ ቢሆንም ባይሆንም ይህ እምነት ተግባራቸውን ይመራል።
2. “ኤአይ እውነት ይናገራል” እምነት: የተሳሳተ መረጃ (hallucination) ሲወጣ ልጆች እጅግ በፍጥነት ሊያምኑ ይችላሉ፣ በተለይ ቃላቱ እምነታዊ ስሜት ካለባቸው።
3. “ኤአይ ይፈርዳል” ፍርሃት: ኤአይ የማስተማር መሣሪያ ሲሆን እንኳ ልጅ ራሱን እንደሚያስመዘን ያስባል—ይህ በራስ-መተማመን ላይ ተጽእኖ ያሳድራል።

ይህ ሁሉ ትምህርት ውስጥ የኤአይ እቅድ ሲሰራ በእይታ የሚጀምር መሆኑን ያሳያል፣ በቴክኖሎጂ ዝርዝር አይደለም።

የኤአይ ሥነ-ምግባር እይታ፡ ልጆች ፍትሕን ቀድሞ ይጠይቃሉ

መልስ በመጀመሪያ፡ ልጆች ኤአይን ሲገመግሙ ከ"ይረዳኛል" በላይ የሚመጣ ጥያቄ ይያዙበታል—ፍትሕ ነው? ማን ይጠቅማል? ማን ይጎዳ? የሚቆጣጠረው ማን ነው? እነዚህ ጥያቄዎች በትምህርት ላይ በተግባር ማስገባት የመምህር ብቃት አካል መሆን አለበት።

የትምህርት ስርዓት ላይ የሚያስገባው ትርጉም

ኤአይ ሥነ-ምግባር በት/ቤት ውስጥ በ3 ዋና ቦታዎች ይገለጣል፦

• ግላዊነት (Privacy): ተማሪ ምን ይጋራ? ለምን? ወዴት ይሄዳል? ተማሪው እውቀት ያለው ስምምነት (informed consent) አለ?
• ፍትሕ (Fairness): ኤአይ ለአንዳንድ ተማሪዎች ቀላል ለሆነ ቋንቋ ይሰራል እና ለሌሎች አይሰራም? የአካል ጉዳተኞችን ያገናኛል?
• ኃላፊነት (Accountability): ኤአይ ስህተት ሲሰጥ መምህር ምን ይሁን? ት/ቤት አስተዳዳር ምን ይሁን? እና ተማሪ ምን እውቀት እንዲኖረው ይገባል?

በትምህርት ውስጥ ኤአይ ማስገባት የሶፍትዌር ጉዳይ ብቻ አይደለም፤ የእምነት ግንባታ ነው።

ከቻይና ልምድ የምንማርው፡ ባህላዊ አውድ ኤአይን ይቀርጻል

መልስ በመጀመሪያ፡ ልጆች ኤአይን የሚያስቡት እይታ በባህል፣ በት/ቤት ልማድ እና በቤተሰብ ውይይት ይቀርጻል። ይህ ምርምር ከቻይና ቢመጣም መልዕክቱ ዓለም አቀፍ ነው፤ አንድ አገር ውስጥ የሚሰራ የኤአይ ትምህርት አቀራረብ በሌላ ቦታ በቀጥታ አይተረጋገጥም።

ለኢትዮጵያ/አማርኛ ተናጋሪ ክፍሎች ተግባራዊ ጥቆማ

ብዙ የኤአይ መሣሪያዎች የተማሪ እድልን እየጨመሩ እንደሆነ እንሰማለን። ግን የባህል ማስተካከያ ካልተደረገ ፍትሕ ይሰበራል። በተለይ፦

• የአማርኛ እና የአካባቢ ቋንቋዎች ልዩነት (የንባብ ደረጃ፣ ቃላት መጠቀም)
• የመረጃ እና ኢንተርኔት እድል ልዩነት (በከተማ/በገጠር)
• የክፍል ውስጥ ኃላፊነት ባህል (መምህር ብዙ ጊዜ እንደ መጨረሻ ውሳኔ ሰጪ)

ይህ ሁሉ ማለት የኤአይ ሥርዓት ሲመረጥ እንጂ ሲገባ ብቻ አይደለም፤ በክፍል ውስጥ ባለው አውድ መለኪያ መታጠብ አለበት።

እንዴት እንተግብር? የት/ቤት እና የስልጠና ባለሙያዎች 7 እርምጃዎች

መልስ በመጀመሪያ፡ ልጆች እይታ ለመረዳት ትልቅ በጀት አያስፈልግም፤ የተደራጀ ውይይት እና ቀላል እንቅስቃሴ ይበቃል። እነሆ በ30–45 ደቂቃ ውስጥ የሚተገበሩ እርምጃዎች፦

1. “ኤአይን ሳሉ” ሙከራ አድርጉ: ተማሪዎች ኤአይን እንዴት እንደሚያዩ በግልጽ ይወጣል። ከዚያ መሳሉ ላይ እያንዳንዱ 2–3 አስተያየት ይስጥ።
2. “ብልህ ማለት ምንድን ነው?” የመደርደር ተግባር: እነዚህን እሴቶች ያቅርቡ—መረጃ ማስታወስ፣ ችግኝ መፍትሔ፣ ስሜት መረዳት፣ ፍትሕ መርምሮ መወሰን—እና እንዲደርድሩ ያድርጉ።
3. 3 የሥነ-ምግባር ደንቦች በክፍል ላይ አስማሙ: ምሳሌ፦ “ግላዊ መረጃ አንጋራም”, “ውጤት ከሁለት ምንጮች እንፈትሽ”, “ኤአይ ሲረዳ ምን እንደጠየቅን እንጽፋለን”።
4. የኤአይ ውጤትን የማረጋገጥ ልምድ አስተምሩ: አንድ መልስ ሲመጣ ልጅ በቃሉ አይቆም፤ ምሳሌ፣ መረጃን ከመጽሐፍ ማረጋገጥ ወይም ከክፍል ማስታወሻ ጋር ማነፃፀር።
5. “ሰው ነው/ማሽን ነው” ድንበር ግልጽ አድርጉ: ኤአይ ምን ያውቃል? ምን አያውቅም? የመረጃ ሞዴል እንጂ ስሜት ያለው ሰው አይደለም ብለው በቀላል ቋንቋ ያሳዩ።
6. የመምህር ኃላፊነትን አትቀንሱ: ኤአይ ረዳት ነው፣ አስተማሪ መተካት የለበትም። ተማሪ ሲደክም የሚሰማው እና የሚመራው ሰው ነው።
7. የወላጅ ተሳትፎ አስገቡ: በቀላል የአንድ ገጽ መመሪያ ወላጆችን እንዲያውቁ አድርጉ—ልጆቻቸው ምን ይጠቀሙ እና ምን አይጠቀሙ የሚለው ግልጽ ይሆናል።

ብዙ ሰዎች የሚጠይቁ ጥያቄዎች (Q&A)

ኤአይ ስለሚያስቡት ልጆችን መጠየቅ ለምን አስፈላጊ ነው?

መልስ፡ ምክንያቱ የኤአይ ጥቅም በተማሪ እምነት እና በደህንነት ስሜት ላይ ይቆማል። ተማሪ ኤአይን ካልተረዳ ወይም ካልታመነ ወደ ማጭበርበር ወይም ወደ መራቅ ይሄዳል።

ት/ቤቶች ኤአይ ሲጠቀሙ የመጀመሪያ 3 የሥነ-ምግባር ነጥቦች ምንድን ናቸው?

መልስ፡ ግላዊነት (ዳታ እንዳይፈስ), ፍትሕ (ሁሉን እኩል እንዲያገለግል), ኃላፊነት (ስህተት ሲኖር የሚጠየቀው የሰው ተጠያቂነት) ናቸው።

የልጆች እይታ ባህላዊ ልዩነት አለው?

መልስ፡ አዎ። የቤተሰብ ውይይት፣ የት/ቤት ትእዛዝ ባህል እና የቴክኖሎጂ ተደራሽነት የልጆች ምስልን እና የፍርድ መለኪያን ይቀይራሉ።

ወደ ፊት የሚወስደን እርምጃ፡ ኤአይን ከ“መሣሪያ” ወደ “የትምህርት አውድ” እንቀይር

እኛ ትምህርት እና ስልጠና ላይ ኤአይን ሲነጋገር ብዙ ጊዜ የመሣሪያ ችሎታ እንቆጥራለን—እንዴት መጻፍ ይረዳ? እንዴት ጊዜ ያሳነሳ? እኔ ግን የምይዘው ነገር ሌላ ነው፤ ተማሪ ራሱን እንዴት እንደሚያይ እና ውሳኔ እንዴት እንደሚወስን ያቀናል። ይህ ነው ሥነ-ምግባር የሚለው ትክክለኛ መስፈርት።

ለ2025 መጨረሻ እና 2026 መጀመሪያ የት/ቤት እቅዶች ሲዘጋጁ (በክረምት የስልጠና ፕሮግራሞች ብዙ ጊዜ ሲጨመሩ) ይህን አንድ ነገር አትርሱ፤ ኤአይን ከመግባት በፊት የልጆችን ምስል ተመልከቱ። ከዚያ እቅድ ይሁን፣ መመሪያ ይሁን፣ የመምህር ስልጠና ይሁን—ሁሉን በእይታ ላይ ቁሙ።

አሁን የሚያስበኝ ጥያቄ ይህ ነው፤ በእርስዎ ት/ቤት ውስጥ ተማሪዎች ኤአይን እንደ ረዳት እያዩት ነው, ወይስ እንደ ፈራጅ?