AI በህዝብ አገልግሎት ዲጂታላይዜሽን፡ ከKemtai ትምህርት

የመንግስት አገልግሎት ሲወድቅ ከፍተኛ መክፈል እንጂ አንድ ቢሮ ውስጥ የቆየ ሰነድ ብቻ አይደለም። በተለይ በጤና፣ ትምህርት እና ማህበራዊ ድጋፍ አገልግሎቶች ውስጥ የ“ክትትል ክፍተት” በዓመት በሺዎች የሚቆጠሩ ጉዳዮችን ያሳንሳል፤ ሰዎች ምን እንደሚያደርጉ በተግባር አንዳች ማስረጃ ሳይኖር ውሳኔ እንዲሰጥ ያደርጋል። ይህ የቢሮክራሲ ስርዓት ውስጥ የታወቀ ችግኝ ነው፤ ቅጾች እና ሪፖርቶች ብዙ ናቸው፣ ነገር ግን እውነተኛ ውጤት መለኪያ ጥቂት ነው።

እዚህ ውስጥ የKemtai ታሪክ የሚገባው በ“ግል ጤና” ብቻ ሳይሆን እንደ የህዝብ አገልግሎት ዲጂታላይዜሽን ኬዝ ስታዲ ነው። ኩባንያው በኮምፒውተር እይታ (computer vision) የሰውነት እንቅስቃሴን በካሜራ ብቻ እየተከታተለ በቤት ውስጥ የሚሰሩ የፊዚዮቴራፒ ልምምዶችን እንዲታከሙ አስችሏል። የእርምጃ ትምህርቱ? AI በመንግስታዊ አገልግሎቶች ዲጂታላይዜሽን ውስጥ አስተማማኝ ውጤት ለማምጣት የሚጠቅም ቁልፍ ፍላጎት “መመሪያ ብቻ ሳይሆን ክትትል + ግብረመልስ + መለኪያ” ነው።

ይህ ጽሑፍ ከKemtai ልምድ እንደ መምህራን እና የስልጠና አዋጅ አቅራቢዎች የምንማርበትን እይታ ያቀርባል—እንዲሁም ለመንግስት ጤና/ትምህርት አገልግሎቶች ዲጂታላይዜሽን ምን ዓይነት ንድፍ ይሰራ እንደሚችል በግልጽ ያሳያል። ይህ ደግሞ በእኛ የተለየ ርዕስ ተከታታይ ውስጥ—“አርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ በትምህርትና በስልጠና ዘርፍ”—የሚገባው ነገር ነው፣ ምክንያቱም የKemtai ሞዴል በራሱ የስልጠና ስርዓት ነው፤ ሰውን ያስተምራል፣ በቅጽበት ያስተካክላል፣ ውጤትን ይመዘናል።

የKemtai መልእክት፡ በቤት ውስጥ ስልጠና ሲሆን የህዝብ ስርዓት ሞዴል ነው

መልስ በመጀመሪያ: Kemtai የፊዚዮቴራፒን ችግኝ በ“ክትትል የሌለው ቤት-ውስጥ ስራ” ላይ በመመርኮዝ ፈታው፤ ይህ እኩል በመንግስት አገልግሎት ውስጥ የምንያየውን ችግኝ ይመስላል—ውሳኔ ይሰጣል፣ ነገር ግን ውጤቱ አይታይም።

በባህላዊ አይነት የቤት-ውስጥ ፊዚዮቴራፒ ሂደት እንዲህ ይሄዳል፤ ታካሚው ወደ ክሊኒክ ይመጣል፣ ሐኪም/ቴራፒስት ልምምዶችን ያሳያል፣ መመሪያ ይሰጣል፣ እና “ቤት ሂደህ ተከትለው” ይላል። በዚያ ጊዜ የሚፈጠረው ችግኝ ግልጽ ነው፤ ታካሚው ስህተት ቢሠራ ማንም አያስተካክለውም፣ ቢተው ማንም አያውቅም፣ ውጤት ይዘገያል። ይህን ችግኝ ወደ መንግስት አገልግሎት በቀላሉ ታትመው ማየት ይቻላል፤ ስልጠና ተሰጥቶ ተማሪ/ሰራተኛ ወደ ስራ ቦታ ይመለሳል፣ ነገር ግን የተማረው በተግባር እንደተፈጸመ መለኪያ አይኖርም።

Kemtai ያደረገው ነገር አንድ ነው፤ መመሪያን ከመለኪያ ጋር አጣመረ። ስልጠና ሲሰጥ እንቅስቃሴ ይታያል፣ ይመዘናል፣ ይመዘገባል፣ እና በቅጽበት የአስተካክል መመሪያ ይመጣል። ይህ እርምጃ ነው መንግስታዊ ስርዓቶች በAI ዲጂታላይዜሽን ሲደረግ ማስፈላጊ የሚያደርገው።

የኮምፒውተር እይታ ከ“ካሜራ” ወደ “የውሳኔ መረጃ” እንዴት ይለዋወጣል?

መልስ በመጀመሪያ: ኮምፒውተር እይታ የሚያደርገው ነገር እንቅስቃሴን ወደ መለኪያ (joint angles, posture, symmetry) መቀየር ነው፤ ከዚያ መለኪያ ውሳኔ ለማድረግ የሚያስችል ውሂብ ይሆናል።

Kemtai ልዩነቱ በልዩ ሀርድዌር አልሄደም። ለብዙ የመንግስት ፕሮጀክቶች ትልቁ መሰናክል ይህ ነው፤ መሳሪያ ሊገዛ ይፈልጋል፣ በክልሎች መላ ሊተከል ይፈልጋል፣ ጥገና ይፈልጋል። እነሱ ግን በመደበኛ የስልክ/ላፕቶፕ ካሜራ ላይ ተመርከዋል። ይህ ለህዝብ አገልግሎት ዲጂታላይዜሽን አንድ ትልቅ መልዕክት ነው፤ የቴክኖሎጂ መደረሻ (access) ሲታሰብ ስርዓቱ በያሉት መሳሪያዎች ላይ መሰራት አለበት።

በቤት ሁኔታ ትክክለኛነት ለማረጋገጥ የሚያስፈልጉ ንድፎች

መልስ በመጀመሪያ: በተለያዩ ብርሃን፣ ልብስ፣ ሰውነት መጠን እና መሳሪያ ሁኔታዎች ላይ መስራት ካልቻለ የAI መፍትሄ በህዝብ አገልግሎት ውስጥ አይቆምም።

Telem የገለጸው አንድ በጣም ጠቃሚ ነገር አለ፤ ስርዓቱ በሰርቪስ ሂደት ውስጥ ራሱን ይካሊብሬት (continuous calibration) እንዲያደርግ ያደረጉት ነው። ይህን ወደ ትምህርት እና ስልጠና ስፍራ ብንወስደው፣ የAI የግል የመማሪያ መንገድ (personalized learning) ማለት ተማሪው በየቦታው ልዩነት ላይ ራሱን ማስተካከል የሚችል ስርዓት ነው—አንድ ት/ቤት የሚሰራው በሌላ ት/ቤት እንዲሰራ ማስፈላጊ ነው።

ከቅጽበት ግብረመልስ ወደ የክሊኒክ/ቢሮ ውሳኔ፡ የAI ሪፖርት ስርዓት ምን ይመስላል?

መልስ በመጀመሪያ: የAI ዲጂታላይዜሽን ስኬት በ“ሪፖርት ውስጥ የሚገባ ውሂብ የሚያገለግል ውሳኔ” ላይ ይሰናከላል፤ ከስልጠና እስከ አቅጣጫ ማሻሻል የሚያደርስ መዋቅር ያስፈልጋል።

Kemtai ሲሰራ ሁለት ደረጃ ያለው ውጤት ይሰጣል፤

1. ለታካሚ (frontline feedback): በቅጽበት መመሪያ—“አንጀትህን አቆም”, “ጉልበትህን አትጐነብስ”, “ቀኝ/ግራ ሚዛን አስተካክል” ያሉ አይነት እርምጃ-ተመራ አስተካክል።
2. ለክሊኒሺያን (back-office insight): የክፍል-በ-ክፍል ሪፖርት፣ የእንቅስቃሴ መመለሻ (replay) እና ሜትሪክስ—range of motion, stability, symmetry—ያሉ መለኪያዎች።

ይህ አይነት ንድፍ በመንግስት ውስጥ በትምህርትና ስልጠና ማድረግ ሲፈልጉ በቀጥታ ይተርጎማል። ምሳሌ፦

• የመንግስት የፊት-መስመር ሰራተኞች (እንደ ጤና ኤክስቴንሽን፣ ማህበራዊ ሰራተኞች) ላይ AI የስልጠና ኮች አቅርቦ በቅጽበት ግብረመልስ ይሰጣል (ትክክለኛ የውሂብ ግቤት፣ የፎርም ሙላት፣ የእርምጃ ቅደም ተከተል)።
• ለአስተዳደር ግን አጭር እና ውሳኔ-አጋዥ ሪፖርት ይሄዳል (የተጠናቀቁ ስልጠናዎች፣ የተስተካከሉ ስህተቶች፣ የተደጋጋሚ ችግኝ ቦታዎች)።

አስፈላጊው ነገር ይህ ነው፤ ሪፖርት ብዛት አይደለም የሚያስፈልገው—ሪፖርት የሚያስነሳው እርምጃ ነው።

ግላዊ አገልግሎት በስፋት ሲሰጥ፡ ከቴምፕሌት ወደ ግል ፕላን የሚሄደው መንገድ

መልስ በመጀመሪያ: ስለ መለኪያ ተመስርቶ የሚለዋወጥ ቴምፕሌት እንደ መሠረት መጠቀም በመንግስት ስርዓት ውስጥ ግላዊ አገልግሎትን ለማስፋት ትክክለኛ አቅጣጫ ነው።

Telem የገለጸው በቀላሉ ነገር ነው፤ ክሊኒሺያኖች ከተዘጋጁ ቴምፕሌቶች ይጀምራሉ፣ ከዚያ ለታካሚው ሁኔታ ያስተካክላሉ፣ እና ፕላኑ በጊዜ ወይም በአፈጻጸም መሠረት ይሻሻላል። ይህ በትምህርትና ስልጠና ዘርፍ የምንጠራው የግል የመማሪያ መንገዶች ነው—ነገር ግን ለመንግስት ተቋማት በስፋት እንዲሰራ ያስፈልገው በጣም ተግባራዊ ንድፍ ነው።

በመንግስት ትምህርት/ስልጠና ውስጥ የሚመስለው እንዴት?

እኔ በእንደዚህ አይነት ፕሮግራሞች ላይ የማየው ስህተት አንድ ነው፤ “ሁሉንም ሰው በአንድ ኮርስ” አድርገን እንመዝናለን። የKemtai አቅጣጫ ግን ይላል፤ መሠረታዊ መዋቅር ይኑር ነገር ግን የተጠቃሚ ሁኔታ ይመራው። ምሳሌዎች፦

• አዲስ ሰራተኛ ለዲጂታል አገልግሎት መመዝገብ ሂደት ቴምፕሌት ይወስዳል፣ ነገር ግን በስህተት ዓይነቶች መሠረት ተጨማሪ ልምምዶች ይጨምራሉ (እንደ ውሂብ ጥራት አሰራር)።
• አንድ ት/ቤት የAI የማስተማር ድጋፍ ሲጠቀም የተማሪዎች የማንበብ ፍጥነት/ትክክለኛነት መለኪያ በመሰብሰብ ለእያንዳንዱ ተማሪ የስልጠና መንገድ ይቀየራል። ይህ ትክክለኛ የAI ትምህርት መተግበሪያ ነው፣ እና እርምጃ-ተመራ መለኪያ ሳይኖር አይሰራም።

እምነት እንዴት ይገነባ? ለመንግስት AI ፕሮጀክቶች የሚሰሩ 3 ደንቦች

መልስ በመጀመሪያ: ቴክኖሎጂ አይበቃም፤ እምነት የሚመጣው በማረጋገጫ (validation), በአብሮ-ዲዛይን (co-design), እና በቀላል የስራ ፍሰት (workflow simplicity) ነው።

Telem በግልጽ ቃላት ተናግሯል፤ ትልቁ ችግኝ የክሊኒሺያኖች እምነት ነበር አለ። ይህ ለመንግስት ዲጂታላይዜሽን አዲስ ነገር አይደለም። የቢሮ አስተዳደር ሰዎች “እኛ በልምድ እንወቅ” ይላሉ፣ የመስክ ሰራተኞች “ይህ ይጨምርብኛል” ይላሉ፣ ተጠቃሚዎች “መረጃዬ ይጠፋ?” ይላሉ።

ከKemtai ልምድ በቀጥታ የሚወጡ 3 ደንቦች እነዚህ ናቸው፦

1. Validation ከመጀመሪያ ቀን: ውጤቱ እንዴት እንደሚመዘን በፍጥነት አብራራ፣ ተመልካች መለኪያዎች (accuracy, adherence, completion) አዘጋጅ።
2. Co-design ከፊት-መስመር ጋር: ስርዓቱን በሰራተኞች ስራ ልማድ ላይ አትጫን፤ ከእነሱ ጋር ስራ ፍሰት ይታጠብ።
3. Simplicity የሚታይ እንዲሆን: አንድ ባለሙያ የሚያስፈልገውን ሪፖርት በ3 መስመር ብቻ ካላቀረብህ እውነተኛ መጠቀም አታይም።

አንድ ነገር ግልጽ ነው፤ የAI ፕሮጀክት በቴክኖሎጂ አይወድቅም—በመተግበሪያ ስራ ፍሰት ይወድቃል።

ለመንግስት ጤና እና ትምህርት የAI አፕሊኬሽን፡ ተግባራዊ የመጀመሪያ 90 ቀን እቅድ

መልስ በመጀመሪያ: ከKemtai አካሄድ የሚመጣ ምርጥ ጀማሪ እቅድ አንድ ተግባር ይመርጣል፣ ክትትል ያደርጋል፣ በቅጽበት ግብረመልስ ይሰጣል፣ እና የአስተዳደር ሪፖርት ወደ ውሳኔ ይቀየራል።

ይህ ለLEADS አላማ በተለይ ጠቃሚ ነው፣ ምክንያቱም የሚፈልጉት ሰዎች “እንዴት እንጀምር?” ብለው ነው። እዚህ ቀጥታ የሚተገበር 90 ቀን መንገድ አለ፦

1. ቀን 1–15: አንድ ሂደት ምረጥ (1 service journey)
   • ምሳሌ: የታካሚ ቀጠሮ እና የቤት ክትትል ኮል መደበኛነት
   • ወይም: የዲጂታል መታወቂያ ምዝገባ ስህተት መቀነስ
2. ቀን 16–45: መለኪያ እና የግብረመልስ ነጥብ አቆጣጠር
   • እርምጃ-ተመራ መለኪያዎች: completion rate, error rate, time-to-complete
   • ተጠቃሚ ግብረመልስ: 3 ጥያቄ ብቻ (ምን አበገነ? ምን አስቸገረ? ምን ቀላል አደረገ?)
3. ቀን 46–75: ቀላል የስራ ፍሰት ያለው ፓይለት
   • በስልክ ላይ የሚሰራ
   • የፊት-መስመር ሰራተኞች ስራ ጭነት እንዳይጨምር
4. ቀን 76–90: ውሳኔ አድርግ—መስፋፋት ወይስ መቀየር
   • አንድ ገጽ ሪፖርት: የተሻሻለ/ያልተሻሻለ ነጥቦች
   • ቀጣይ ዙር ለማሻሻል የሚገባ 3 እርምጃ

ይህ አካሄድ የAI ትምህርት መተግበሪያ ማለት ነው፤ አንድ ሰው የሚያደርገው ስህተት ሲታይ በቅጽበት ይካከላል፣ እና ውጤት በሚመዘን መልኩ ወደ አስተዳደር ይደርሳል።

ብዙ ሰዎች የሚጠይቁት፡ “AI በህዝብ አገልግሎት ውስጥ ለምን እንደዚህ ይሰራ?”

መልስ በመጀመሪያ: ምክንያቱ የAI ጥንካሬ ሰውን ለመተካት ሳይሆን ሰው እንዲወስን የሚያስፈልገውን ክትትል እና መለኪያ ለመስጠት ነው።

Kemtai ቴራፒስትን አልተካም። እሱን የሚያደርገው ነገር እንዲህ ነው፤ ቴራፒስት በክሊኒክ ውስጥ የሚያየውን ነገር ወደ ቤት ይዞ ሄደ—ማለትም “እይታ + አስተካክል + መለኪያ” አቀረበ። በመንግስት ውስጥም ጥሩ ዲጂታላይዜሽን የሚሆነው ይህን ሲያደርግ ነው—ሰራተኛ የሚያደርገውን ነገር በቀላሉ እንዲያደርግ ያደርገዋል፣ ተጠቃሚ እንዳይመላለስ ያደርገዋል፣ አስተዳደርም በማስረጃ ይወስናል።

የተከታታይ ርዕሳችን እዚህ ጋር በትክክል ይገናኛል፤ AI በትምህርትና በስልጠና ዘርፍ ብዙ ጊዜ “የመማሪያ ይዘት” ብቻ ይመስላል። እኔ ግን ይህን እላለሁ፤ የሚያደርገው ነገር በግል ሁኔታ የሚያስተካክል ኮች መሆን ነው—እና ይህ ሞዴል በመንግስታዊ አገልግሎቶች ዲጂታላይዜሽን ውስጥ በቀጥታ ይጠቅማል።

ቀጣይ እርምጃ እዚህ ነው፤ እርስዎ በተቋማችሁ ውስጥ የ“ክትትል ክፍተት” ያለበትን አንድ ሂደት ምረጡ፣ የሚመዘን መለኪያ ያድርጉለት፣ እና ተጠቃሚን በቅጽበት የሚረዳ ቀላል የAI ድጋፍ አክሉ። የKemtai ትምህርት የሚለው ይህ ነው፤ AI ለህዝብ አገልግሎት ከተግባር ሲጀምር ይሰራል።

በ2026 ሲገባ አንድ ጥያቄ ተዘጋጅቶ መቆየት አለበት፤ የምንዲጂታላይዘው ነገር ፎርሞችን ብቻ ነው—ወይስ ውጤት የሚመዘን እና የሚሻሻል የህዝብ አገልግሎት ስርዓት?