AI ተማሪ መዘግየትን ከሞባይል አጠቃቀም እንዴት ያነቃቃል?

ብዙ ት/ቤቶች እና ዩኒቨርሲቲዎች የሞባይል ስልክ ጉዳይን በአንድ መልኩ ይመለከቱታል፤ “ስልክ በክፍል ውስጥ አይገባም” ወይም “ስልክ ብቻ ችግኝ ነው” ይላሉ። ነገር ግን እውነታው የተዋቀረ ነው፤ የተማሪው ስልክ አጠቃቀም እና የወላጅ ስልክ አጠቃቀም በተለያዩ መንገዶች እርስ በርስ ይጫነዋሉ፣ እና ውጤቱ ብዙ ጊዜ በየትምህርት መዘግየት (academic procrastination) ላይ ይታያል።

ይህ ውይይት ዛሬ 26/12/2025 በመጨረሻው የዓመት ጊዜ በተለይ ይጠቅማል፤ ተማሪዎች የፈተና እና የሴሚስተር መጨረሻ ግፊት ሲጨመር፣ የማህበራዊ ሚዲያ እና የመልዕክት ማስታወቂያዎች ደግሞ እየበዛ ይመጣል። ከዚህ በላይ ግን አዲሱ ነገር እዚህ ነው፤ አርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ (Machine Learning) የሰው ባህሪን እንደ “አንድ ስህተት/አንድ ምክንያት” አያየውም፤ በግልጽ መረጃ ላይ ተመስርቶ የመዘግየት መንገዶችን (trajectories) ይለያያል፣ ምን ይመስላል ብሎ ይተነብያል፣ እና እርምጃ ለመውሰድ አስተማማኝ ምልክቶችን ይሰጣል።

አንድ አጭር እውነት: የተማሪ መዘግየት አብዛኛው ጊዜ ስንፍና አይደለም፤ የማስተዳደር ስርዓት እና የአካባቢ ልማዶች ውጤት ነው።

ይህ ጽሑፍ በ“አርቲፊሻል ኢንተሊጀንስ በትምህርትና በስልጠና ዘርፍ” ተከታታይ ርዕሶቻችን ውስጥ ይመጣል፤ የAI መሳሪያዎች እንዴት ግላዊ የመማሪያ መንገዶችን ለመፍጠር እና ትምህርትን ለመጠናከር እንደሚያገለግሉ በተግባር እንገልጻለን።

ምርምሩ ምን እያለ ነው? (የMachine Learning ማስረጃ)

መልስ በመጀመሪያ: ምርምሩ የሚያመለክተው ነገር የተማሪ ስልክ አጠቃቀም እና የወላጅ ስልክ አጠቃቀም በተለያዩ መዘግየት መንገዶች ላይ የተለያየ ተፅእኖ እንዳላቸው ነው፣ እና ይህን ልዩነት ለመቁጠር ተለምዶ የምናጠቀምበት ቀላል አማካይ መለኪያ አይበቃም።

RSS ምንጩ የሚያሳየን ዋና ጉዳይ ለመጥራት ነው፤ ጽሑፉ ሙሉ ይዘት ለመድረስ አልተቻለም (403/Captcha መከላከያ)፣ ግን ርዕሱ እና አቅጣጫው ግልጽ መልዕክት አለው፤ Machine Learning በትምህርት ስነ-ልቦና ውስጥ “ማን በምን ጊዜ ይዘግያል?” የሚለውን የባህሪ ጥያቄ በመረጃ ሊመልስ እየቻለ ነው።

የ“መዘግየት መንገድ” ምን ይሆናል?

መልስ በመጀመሪያ: አንድ ተማሪ በአንድ ሳምንት ወይም በአንድ ሴሚስተር ውስጥ ሁልጊዜ አንድ ዓይነት አይሆንም፤ አንዳንድ ጊዜ መዘግየቱ ይጨምራል፣ አንዳንድ ጊዜ ይቀንሳል፣ አንዳንድ ጊዜ ከመጀመሪያው ከፍ ነበር እና ያለ ለውጥ ይቀጥላል። ይህንን የለውጥ መስመር መንገድ (trajectory) እንላለን።

AI ይህንን መንገድ ሲመለከት የሚያደርገው ነገር ሰዎችን በቡድን ማድረግ እና ለእያንዳንዱ ቡድን የሚስማማ ድጋፍ መጠቆም ነው። እዚህ ውስጥ የሞባይል አጠቃቀም እንደ “ምልክት” ይሰራል፤ አንዳንድ ተማሪዎች ከተወሰነ የስልክ ልምድ በኋላ መዘግየታቸው ይጨምራል፣ ሌሎች ደግሞ በተመሳሳይ ሁኔታ አይደለም።

የተማሪ ስልክ አጠቃቀም vs የወላጅ ስልክ አጠቃቀም: ልዩነቱ የት ነው?

መልስ በመጀመሪያ: የተማሪ ስልክ አጠቃቀም ብዙ ጊዜ በቀጥታ ላይ የትኩረት መቋረጥን ያመጣል፤ የወላጅ ስልክ አጠቃቀም ግን በቤት ውስጥ የመመሪያ ልምድ እና በአዕምሮ የደህንነት አየር ላይ በቀላሉ የማይታይ ተፅእኖ ሊያሳድር ይችላል።

1) የተማሪ አጠቃቀም: ትኩረት መቋረጥ እና የጊዜ መቆጣጠር

ተማሪው በስልኩ ላይ በብዙ ሰዓታት መቆየት አንዳንድ ጊዜ ለማይታወቅ ምክንያት “እጅግ አልመማርኩም” የሚለውን ውጤት ያመጣል። ምክንያቱ አንዱ ነገር ነው፤ መልዕክቶች እና ማስታወቂያዎች ትኩረትን በአንድ ቀን ውስጥ ብዙ ጊዜ ይቆርጣሉ። ትኩረት ሲቆረጥ ደግሞ ወደ እርስዎ ስራ መመለስ አይቀላልም፤ በተለይ የሂሳብ ጥያቄ፣ የጽሑፍ ስራ፣ ወይም የፕሮጀክት እቅድ እንደሚፈልግ ዓይነት ስራ ሲሆን።

2) የወላጅ አጠቃቀም: ሞዴሊንግ (እንደ ምሳሌ መሆን) እና የቤት አየር

ብዙ ቤተሰቦች ይህን ያትላሉ፤ ልጅ ሲዘግይ “ስልኩን ተው” ማለት ቀላል ነው፣ ነገር ግን ወላጅ ራሱ ከምሽት 7:00 እስከ 10:00 በስልክ ላይ ካለ ልጁ ምን ይማራል? እዚህ ውስጥ አንድ የማስተማር መርህ ይገባል፤ ቤት ውስጥ የሚታይ ልምድ ከትእዛዝ በላይ ይናገራል።

እኔ የማየው ደግሞ ይህ ነው፤ የወላጅ ስልክ አጠቃቀም አንዳንድ ቤቶች ውስጥ የልጅ ጥያቄ መመልስን ያዘግያል፣ የስራ መርሀ-ግብር ማስተካከልን ይቀንሳል፣ እና “መማር ጊዜ” እንደ ስም ብቻ ያስቀር ይችላል። ይህ በተማሪ መዘግየት መንገድ ላይ የተለያየ ስር ተፅእኖ ሊኖረው ይችላል።

AI ይህን ጉዳይ ለመፍታት በት/ቤት ውስጥ እንዴት ይረዳል?

መልስ በመጀመሪያ: AI የሚያደርገው ተማሪን መቅጣት አይደለም፤ የሚያደርገው በመረጃ ላይ ተመስርቶ የመዘግየት ምልክቶችን ቀድሞ ማየት እና ተመጣጣኝ ድጋፍ መዘጋጀት ነው።

የሚሰበሰቡ መረጃዎች (በኢትዮጵያ እና በክልል ት/ቤቶች የሚቻል)

ሁሉንም ነገር ማሰባሰብ አያስፈልግም፤ ተፅእኖ ያለው አነስተኛ መረጃ ብቻ በቂ ይሆናል። ለምሳሌ፦

• የስራ ማስረከብ ሰዓት/ቀን (assignment submission timestamps)
• የLMS ግብዣ ብዛት (login frequency)
• የመማሪያ ቪዲዮ ጨረስ መጠን (completion rate)
• የማስታወቂያ መቆጣጠር ልምዶች (በተማሪ ፍቃድ እና በግል ጥበቃ መመሪያ)

AI በእነዚህ ላይ ተመስርቶ ሊለያይ የሚችለው ነገር አንዱ ነው፤ አንዳንድ ተማሪዎች ስራ እየቀረበ ሲመጣ እጅግ ይነቃቁ (last-minute sprinters)፣ ሌሎች ግን ቀድሞ ይጀምራሉ ነገር ግን መሃል ላይ ይቆማሉ (early starters, mid-stallers)። የድጋፍ መንገድ ደግሞ ለሁለቱ አንድ አይሆንም።

በት/ቤት የሚሰሩ ቀላል የAI-የተመራ ጣልቃ-ገብነቶች

• የግላዊ ማስታወሻ መልእክት: “የስራው 30% እስካሁን አልተጀመረም” ያለ አይነት እንጂ የሚያፍር መልእክት አይደለም።
• ትንሽ የስራ ክፍል መከፋፈል: የፕሮጀክትን ስራ ወደ 3–5 ትንሽ እርምጃዎች መለየት (micro-deadlines)
• የስልክ አጠቃቀም የ“ማይታገስ” ሰዓት: ለምሳሌ 8:00–9:30 ትምህርት/ጥናት ጊዜ ውስጥ ማስታወቂያ መዝጋት
• ለአስተማሪ ቀድሞ ምልክት: አንድ ተማሪ በመዘግየት መንገድ ወደ “ከፍ የሚሄድ” ቡድን ሲገባ አስተማሪው ያውቃል እና በሰውነት ድጋፍ ይሰጣል።

ምቹ መርህ: AI ምልክት ይሰጣል፤ የሰው ድጋፍ ይፈታል።

የቤተሰብ እና የት/ቤት አካባቢ: መቆጣጠር ሳይሆን ስርዓት መገንባት

መልስ በመጀመሪያ: መዘግየትን ለመቀነስ የሚሰሩ ነገሮች እጅግ ቀላል ናቸው፤ ግን አብዛኛው ቤተሰብ እና ት/ቤት የሚሞክረው ቅጣት ነው፣ ስርዓት ግን አይደለም።

ለወላጆች: 3 ነገር ዛሬ ጀምሩ

1. “የቤት ስልክ ህግ” ለሁሉም አንድ አድርጉ: ምሳሌ፣ ከ8:30 እስከ 9:30 ስልክ በጎን ተቀምጦ ይቆይ (ለወላጅም ለተማሪም)።
2. የትኩረት ቦታ አስቀምጡ: አንድ ትንሽ ጠረጴዛ፣ መፅሐፍ መደርደሪያ፣ የመማር መብራት—ብዙ ገንዘብ አይፈልግም።
3. ልጅን በቁጥጥር ሳይሆን በመነጋገር ጀምሩ: “ዛሬ ከፈተናው የሚያስጨንቅህ ነገር ምን ነው?” ያለ አይነት ጥያቄ መዘግየትን ለመቀነስ ብዙ ጊዜ የመጀመሪያ ቁልፍ ነው።

ለአስተማሪዎች እና አስተዳዳሪዎች: በመረጃ የተመራ የመርሀ-ግብር ማቀናበር

• አንድ ክፍል ውስጥ በተማሪዎች መካከል ያለው ልዩነት ትልቅ ነው፤ አንድ ደንብ ለሁሉ አይሰራም።
• የስራ መስጠት መርሀ-ግብር በተወሰነ ሁኔታ መዘግየትን ይጨምራል፤ ለምሳሌ እጅግ ትልቅ ስራ እና አንድ መጨረሻ ቀን ብቻ መስጠት። በቦታው micro-deadlines እና አጭር የመልስ ዙርያ (feedback loops) አስገቡ።

“AI ማለት ቁጥጥር ነው?” የሚባሉ ጥያቄዎች

መልስ በመጀመሪያ: AI በትምህርት ውስጥ እርዳታ ነው እንጂ የተማሪ ግል ነፃነት ለመቆራረጥ መሳሪያ አይደለም—እስካልን፣ በጥበቃ መመሪያ ካልተመራ።

• የግል መረጃ ጥበቃ: አነስተኛ መረጃ ብቻ ሰብስቡ፣ ግል መለያዎችን አስወግዱ (de-identification)፣ የመረጃ አጠቃቀም ፍቃድ ግልጽ አድርጉ።
• ፍትሃዊነት: ከስልክ አካል እና ከኢንተርኔት ተደራሽነት ጋር የተያያዙ ልዩነቶች አሉ። AI እንዳያደናቅፍ የሚለካ መርህ ያስፈልጋል።
• ሰው በመሃል: መረጃ አይደለም የሚያስተምረው፣ አስተማሪ ነው። AI የሚያደርገው አስተማሪን የሚያበረታታ መረጃ መስጠት ብቻ ነው።

በ2026 ወደ ፊት: የግላዊ መማር እና የመዘግየት መቀነስ አንድ ላይ ይሄዳሉ

የዚህ ተከታታይ ርዕስ ዋና ነጥብ አንዱ ይህ ነው፤ በትምህርት እና በስልጠና ዘርፍ የAI አጠቃቀም ሲበዛ የተማሪ ጉዞ ይግላል። ነገር ግን ግላዊነት ማለት “ሁሉንም ለእያንዳንዱ ሰው” ማድረግ አይደለም፤ ማለት ለእያንዳንዱ ተማሪ የሚስማማ የድጋፍ መጠን መስጠት ነው። ይህ በመዘግየት ጉዳይ ላይ በቀጥታ ይሰራል።

ከእኔ አመለካከት፣ የሞባይል ስልክን መከልከል ብቻ መፍትሔ አይደለም፤ አንዳንድ ተማሪዎች ስልኩን ለመማር ይጠቀማሉ፣ አንዳንድ ደግሞ እዚያ ላይ ይጠፋሉ። የሚያስፈልገን ነገር አንድ ቀላል መመሪያ ነው፤ AI የሚያሳየን ነገር ልዩነት ነው—መፍትሔ ደግሞ ልዩ መሆን አለበት።

እርስዎ ት/ቤት ወይም ስልጠና ተቋም ከሆኑ፣ የመጀመሪያ እርምጃ ትልቅ ቴክኖሎጂ መግዛት አይደለም፤ የስራ ማስረከብ ጊዜ እና የመማር እንቅስቃሴ ላይ የተመሠረተ ቀላል የመረጃ ቅጥ መስራት ነው። ከዚያ በኋላ እንጀምራለን—በመረጃ የተመራ የትምህርት ድጋፍ፣ በሰው ርህራሄ የተመራ አስተማሪነት።

በ2026 በትምህርት ውስጥ የሚያሸንፍ ቡድን የስልክን መከልከል ብቻ የሚያደርግ አይደለም፤ የስልክ ልምድን የመማር ስርዓት ውስጥ በትክክል የሚያስቀመጥ ነው።

የእርስዎ ተቋም መዘግየትን ለመቀነስ በAI መረጃ ላይ የተመሠረተ ፕሮግራም ለመጀመር ዝግጁ ነው? ወይስ እስካሁን በ“ሁሉንም አንድ መንገድ” የሚለው አቋም ላይ ነው?