Пажар у цэху: як ШІ зніжае рызыкі на вытворчасці

26 снежня ў Гомелі выратавальнікі патушылі пажар у цэху дрэваапрацоўкі: на месцы працавалі восем пажарных аўтацыстэрнаў і аўталесвіца, пацярпелых не было, але будынак і маёмасць унутры пашкоджаны. Прычына яшчэ ўсталёўваецца. Навіна кароткая — наступствы зусім не кароткія.

Канец снежня для многіх заводаў — час максімальнай нагрузкі: закрыццё планаў, тэрміновыя адгрузкі, падмены ў зменах, халодныя цэхі і больш пускаў-спыненняў абсталявання. І вось тут праўда такая: прамысловая бяспека часта прайграе вытворчай гонцы. Асабліва там, дзе ёсць пыл, смалы, лакафарбавыя матэрыялы, рухавікі, падшыпнікі, цеплавыя вузлы і чалавечы фактар.

Гэты матэрыял — частка серыі «Як штучны інтэлект трансфармуе вытворчасць і прамысловасць у Беларусі». Мы паглядзім на пажар не як на «інцыдэнт у навінах», а як на сігнал: што менавіта можна адсочваць, прадказваць і прадухіляць з дапамогай ШІ, і як гэта рэальна ўкараняецца на беларускіх прадпрыемствах — без міфаў і без лішняй тэорыі.

Што пажар у дрэваапрацоўцы кажа пра рызыкі на заводзе

Пажар у цэху — гэта амаль заўсёды сумесь трох рэчаў: паліва (пыл/адходы/матэрыялы), крыніца запальвання (перагрэв/іскра/кароткае замыканне) і час (калі ранняя прыкмета засталася незаўважанай). Дрэваапрацоўка асабліва ўразлівая, бо дробны пыл і пілавінне паводзяць сябе як «паскаральнік праблемы».

Нават калі інцыдэнт ліквідавалі хутка (як у Гомелі), для бізнесу гэта можа азначаць:

• прастой ліній і сарваныя тэрміны паставак;
• рамонт будынка і абсталявання;
• псіхалагічны ўдар па камандзе («магло быць горш»);
• праверкі, перагляд інструкцый, час кіраўнікоў;
• рост страхавых і эксплуатацыйных выдаткаў.

Самая дарагая частка інцыдэнту — тое, што адбываецца пасля тушэння. Таму лагічнае пытанне для кіраўніка вытворчасці: ці можна злавіць праблему раней, чым яна стане пажарам?

Дзе ШІ сапраўды працуе: маніторынг, які бачыць раней за чалавека

ШІ ў прамысловай бяспецы — не пра «разумных робатаў», а пра сістэму, якая бесперапынна збірае сігналы і ловіць адхіленні. Гэта асабліва карысна ў цэхах, дзе чалавек фізічна не можа быць усюды адначасова.

Відэааналітыка: дым, агонь і небяспечныя паводзіны

Відэааналітыка на базе камп’ютарнага зроку дае просты эфект: ранняе выяўленне дыму/полымя і парушэнняў, якія да іх вядуць. У дрэваапрацоўцы гэта часта:

• назапашванне пілавіння каля рухавікоў і шаф;
• працы з адкрытым агнём у недазволеных зонах;
• блакаванне эвакуацыйных выхадаў або праходаў;
• невыкарыстанне СІЗ (напрыклад, калі патрабуюцца акуляры/рэспіратары).

Чалавек на камерах стамляецца. Алгарытм — не. І гэта той рэдкі выпадак, калі аўтаматызацыя ў бяспецы этычна апраўданая: яна не «кантралюе людзей», яна зніжае верагоднасць трагедыі.

Тэрмаграфія + ШІ: перагрэв як ранні сімптом

Многія пажары пачынаюцца з перагрэву вузлоў: падшыпнікаў, электрашчытоў, кабельных трас, сілкавальных блокаў. Тэрмадатчыкі і цеплавізійныя камеры генеруюць паток дадзеных, а ШІ:

• вызначае «нармальны профіль тэмператур» для кожнага вузла;
• ловіць адхіленне не па агульным парогу, а па дынаміцы;
• адрознівае сапраўдную праблему ад «шуму» (напрыклад, часовага росту нагрузкі).

Ключавая думка: прагназаванне лепшае за сігналізацыю. Сігналізацыя крычыць, калі ўжо дрэнна. Прагназаванне папярэджвае, калі яшчэ можна зрабіць танна.

Датчыкі пылу і паветра: кантроль умоў, а не толькі інцыдэнтаў

У дрэваапрацоўцы важна кантраляваць не толькі агонь, але і ўмовы, якія яго робяць верагодным:

• канцэнтрацыю пылу ў паветры;
• эфектыўнасць аспірацыі;
• вільготнасць і тэмпературу ў зонах захоўвання;
• стан фільтраў і паветраводаў.

ШІ тут зручны тым, што можа будаваць карэляцыі: напрыклад, «рост пылу + падзенне цягі + павышэнне тэмпературы рухавіка аспірацыі» як камбінацыя, якая патрабуе спынення і агляду.

Як ШІ дапамагае не толькі бяспецы, але і кантролю якасці

У вытворчасці бяспека і якасць звязаныя мацней, чым здаецца. Дрэнная якасць часта стварае рызыкі, а рызыкі часта ствараюць брак.

Камп’ютарны зрок на лініі: менш браку — менш аварыйных сітуацый

Калі на дрэваапрацоўчай лініі з’яўляецца дэфект матэрыялу (смала, расколіна, металічнае ўключэнне), гэта можа:

• сапсаваць інструмент;
• выклікаць іскрэнне;
• павысіць нагрузку на рухавікі;
• стварыць ненармальны нагрэў.

Сістэмы ШІ для кантролю якасці па відэа (паверхня, геаметрыя, колер, дэфекты) зніжаюць долю «форс-мажораў» у абсталяванні. Гэта не абстрактная «лічбавая трансфармацыя», а прафілактыка паломак і перагрэву.

Прадказальнае абслугоўванне: замяніць дэталь да таго, як яна «загарыцца»

Прадказальнае абслугоўванне (predictive maintenance) — адзін з самых практычных сцэнарыяў ШІ ў прамысловасці Беларусі, бо ён хутка акупляецца. Алгарытмы аналізуюць:

• вібрацыю (падшыпнікі, балансіроўка);
• ток і напружанне (аномаліі ў электрыцы);
• тэмпературы (перагрэв);
• гісторыю рамонтаў і прастояў.

Вынік — рамонт па стане, а не «па календары», і менш сітуацый, калі абсталяванне працуе «на апошнім дыханні».

Практычны план укаранення ШІ для пажарнай прафілактыкі (на 90 дзён)

Большасць кампаній губляе час не на тэхналогіях, а на старце: няма адказных, KPI, перыметра пілота. Вось схема, якую я б выбраў для сярэдняга цэха, каб атрымаць вынік да канца квартала.

1) 0–2 тыдні: аўдыт рызык і даных

Мэта — зразумець, што вы ўжо можаце мераць і дзе «сляпыя зоны».

• мапа цэха: зоны пылу, электрашчытоў, лакоў, складоў;
• спіс інцыдэнтаў за 12–24 месяцы (перагрэв, іскрэнне, задзімленне, прастоі);
• інвентарызацыя камер, датчыкаў, PLC/SCADA, журналов ТОіР.

2) 3–6 тыдняў: пілот на адной зоне

Абярыце адзін вузкі кейс, дзе рызыка высокая і вынік бачны:

• цеплавізійны кантроль электрашчыта + алгарытм адхіленняў;
• відэааналітыка на зону назапашвання пілавіння;
• кантроль аспірацыі па датчыках + алерт на «патэрны небяспекі».

Важна: пілот — гэта не «паставілі камеру». Гэта наладзілі рэакцыю: хто атрымлівае алерт, за колькі хвілін трэба праверыць, як фіксуецца вынік.

3) 7–12 тыдняў: маштабаванне і KPI

KPI павінны быць не «колькасць алертаў», а тое, што важна кіраўніку:

• зніжэнне аварыйных спыненняў;
• зніжэнне перагрэву (колькасць інцыдэнтаў/тыдзень);
• час рэакцыі на сігнал;
• доля ілжывых спрацоўванняў (каб людзі не перасталі верыць сістэме).

Добрая сістэма бяспекі — гэта тая, якой давяраюць у змене. Калі даверу няма, яна становіцца дарагой дэкарацыяй.

Пытанні, якія часта задаюць перад закупкай (і адказы без маркетынгу)

Ці можна зрабіць гэта без поўнай мадэрнізацыі цэха?

Так. Пачынаць можна з таго, што ўжо ёсць: камеры, базавыя датчыкі, журналы рамонтаў. Галоўнае — злучыць дадзеныя і наладзіць працэс рэагавання.

Што важней: датчыкі ці мадэль ШІ?

На практыцы важней якасць даных і дысцыпліна эксплуатацыі. Слабая мадэль на добрых даных часта перамагае «круты алгарытм» на хаатычных даных.

Ці заменіць гэта МНС і класічную аўтаматыку пажаратушэння?

Не, і гэта добра. ШІ — пра прафілактыку і ранняе выяўленне, а аўтаматыка і службы — пра лакалізацыю і ліквідацыю. Лепшы вынік дае камбінацыя: ранні сігнал + дакладны план дзеянняў + тэхнічныя сродкі тушэння.

Што рабіць прадпрыемству ўжо цяпер

Пажар у гомельскім цэху дрэваапрацоўкі скончыўся без пацярпелых — і гэта галоўнае. Але сам факт інцыдэнту нагадае многім кіраўнікам: рызыка не пытаецца, ці зручны момант. Калі вы чакаеце «потым», у рэальнасці вы адкладаеце да першага сур’ёзнага прастою.

Калі вы развіваеце вытворчасць у Беларусі і думаеце пра ШІ, пачніце з самага прагматычнага: маніторынг небяспечных зон, прадказальнае абслугоўванне і кантроль якасці, які зніжае аварыйнасць. Гэта базавыя элементы той самай трансфармацыі, пра якую мы гаворым у серыі.

Калі б вам трэба было выбраць адно пытанне для нарады ўжо на гэтым тыдні, я б паставіў яго так: «Якую адну раннюю прыкмету пажару мы сёння ніяк не бачым — і як зробім яе бачную?»