Suriyaya Qaz İxracı: AI ilə Daha Dəqiq Planlama

Azərbaycandan Suriyaya cəmi 3 ayda 153,157 milyon kubmetr təbii qaz ixrac edilməsi bir “xəbər” kimi görünə bilər. Amma məncə, bunun daha böyük mənası var: bu həcm və bu marşrut (Türkiyə üzərindən) Azərbaycanın qaz ticarətində operativ qərarvermə, logistika intizamı və texniki koordinasiya səviyyəsinin yüksəldiyini göstərir.

Rəqəmlər də bunu deyir. 2025-ci ilin yanvar–oktyabr aylarında Suriyaya ixracın dəyəri 52,501 milyon ABŞ dolları olub. Eyni dövrdə Azərbaycan ümumilikdə 20,649 milyard kubmetr qaz ixrac edib (dəyər ifadəsində 7,418 milyard ABŞ dolları). Bu miqyasda hər yeni istiqamət — xüsusən də elektrik stansiyalarına yönələn ixrac — təkcə geopolitika deyil, mühəndislik + ticarət + risk idarəçiliyi məsələsidir.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının kontekstində bir fikri önə çıxarır: qaz ixracı artıq yalnız boru xətti və müqavilə işi deyil; data işidir. Və bu data işində süni intellekt (AI) ciddi üstünlük verir.

Bu ixrac xəbəri niyə stratejidir?

Bu xəbərin strateji tərəfi odur ki, ixrac avqustun 2-dən etibarən Türkiyə üzərindən başlayıb və texniki hazırlıqların tamamlandığı qeyd olunur. Bu, “bir dəfəlik satış” yox, sistem qurmaq deməkdir: ölçmə, balans, təzyiq rejimi, qrafik, təhvil-təslim prosedurları, operatorlar arasında koordinasiya.

Məlumata görə, layihənin ilk mərhələsində Suriyaya ildə 1,2 milyard kubmetr qaz ixracı planlaşdırılır. Qaz Kilis vasitəsilə Hələb və Homs elektrik stansiyalarına çatdırılacaq və nəticədə 1 200–1 300 MVt elektrik istehsalı gücünə nail olmaq nəzərdə tutulur. Bu tip layihələrdə real dəyər qazın özündən əlavə etibarlılıqdır: stansiya “gələcək qazı” deyil, “gələcək qazı vaxtında” istəyir.

Qış ayları (dekabr–fevral) kimi pik tələbat dövrlərində bir gecəlik gecikmə belə həm maliyyə, həm reputasiya, həm də diplomatik fəsad yarada bilər. Burada AI-nin rolu “trend” olmaq deyil — operasiyanı sabit saxlamaqdır.

AI qaz ixracında nəyi həqiqətən yaxşılaşdırır?

AI-nin ən güclü tərəfi budur: o, ayrı-ayrı sistemlərdəki siqnalları bir araya gətirib səbəb-nəticə yaradır. Qaz ixracında isə səbəb-nəticə zənciri uzundur: hasilat → emal → təzyiq/təhlükəsizlik → nəql → ölçmə → balans → təhvil → ödəniş.

1) Tələbat proqnozu və yük qrafikinin optimallaşdırılması

Elektrik stansiyalarına gedən qazın tələbatı sabit olmur. Temperatur, şəbəkə yüklənməsi, generatorların planlı dayanması, yanacaq alternativləri — hamısı qrafiki dəyişir. AI burada klassik planlamadan daha yaxşı işləyir, çünki:

• Real vaxt data (SCADA, telemetriya, ölçmə) ilə proqnozu tez-tez yeniləyə bilir
• Pik saatlar üçün daha dəqiq “nominasiyalar” hazırlayır
• “Az qaz ver, sonra artır” kimi riskli rejimlərdən qaçır

Praktik nəticə: daha az balans pozuntusu, daha az cərimə riski, daha sabit təhvil.

2) Boru xətti risklərinin əvvəlcədən aşkarlanması

Türkiyə üzərindən keçən marşrutlarda əməliyyat riski yalnız texniki deyil. Təzyiq dalğalanmaları, klapan rejimləri, ölçmə uyğunsuzluğu, hətta kibertəhlükəsizlik siqnalları belə “xırda” görünür, amma böyük problemə çevrilir.

AI əsaslı anomaliya aşkarlanması modelləri (məsələn, təzyiq/axın/temperatur korrelyasiyası üzrə) aşağıdakıları erkən verir:

• Qeyri-normal axın davranışı (sızma və ya ölçmə xətası ehtimalı)
• Kompressor stansiyasında səmərəlilik azalması
• Sensor drift-i (kalibrasiya pozuntusu)

Burada mövqe aydındır: fövqəladə haldan sonra analiz etmək baha başa gəlir; əvvəlcədən görmək isə pul qazandırır.

3) Ticarət analitikası: qiymət, müqavilə və marja nəzarəti

2025-ci ilin yanvar–oktyabrında Azərbaycan ümumi qaz ixracında həcm baxımından 690,003 milyon kubmetr (3,2%) azalma, dəyər ifadəsində isə 569,3 milyon ABŞ dolları (8,3%) artım göstərib. Bu, qiymət/məhsul səbətinin və müqavilə strukturlarının marjaya təsirinin nə qədər böyük olduğunu göstərir.

AI burada iki işi yaxşı görür:

1. Scenario modelləşdirmə: “həcm azalsa da, gəlir niyə artdı?”, “hansı bazarda hansı indeksasiya daha sərfəlidir?” kimi suallara tez cavab verir.
2. Müqavilə uyğunluğu: təhvil cədvəli, keyfiyyət parametrləri, ölçmə fərqləri kimi detallar üzrə riskləri əvvəlcədən işarələyir.

4) Maraqlı tərəflərlə əlaqələr: vahid “operational truth”

Bu tip ixracda çox tərəf var: milli şirkət, tranzit operator, ölçmə nöqtələri, alıcı, elektrik stansiyası, tənzimləyici. Hamı eyni rəqəmə baxmırsa, problem qaçılmazdır.

AI-nin ən real faydalarından biri “insan kimi yazan” interfeys deyil, vahid data təbəqəsidir:

• Gündəlik/aylıq balans hesabatlarının avtomatlaşdırılması
• Ölçmə fərqlərinin səbəb xəritəsi (harada itki var?)
• Operativ bildirişlər (plan dəyişdi → bütün tərəflər eyni anda görür)

Bu, həm də SOCAR kimi şirkətlər üçün daxili koordinasiyada ciddi rahatlıq yaradır: qərar “e-poçt zənciri” ilə yox, dashboard + qayda + təsdiq axını ilə gedir.

SOCAR və operatorlar üçün 90 günlük AI yol xəritəsi

AI layihələrinin çoxu “böyük vizyon”la başlayıb “data yoxdur”da dayanır. Daha işlək yanaşma: 90 günə ölçülə bilən nəticə verən pilotlar.

1–30 gün: Data xəritəsi və ən kritik KPI-lar

• Hansı mənbələr var: SCADA, ölçmə, kompressor, nominasiya, ERP
• Ən vacib 5 KPI: gündəlik təhvil dəqiqliyi, balans sapması, təzyiq sabitliyi, planlı/planlaşdırılmamış dayanma, ölçmə fərqi
• Bir “single source of truth” cədvəli (ən azı pilot üçün)

31–60 gün: Anomaliya monitorinqi pilotu

• 1 marşrut seqmenti və ya 1 ölçmə məntəqəsi seçin
• Təzyiq/axın/temperatur üzrə anomaliya modeli qurun
• Operator üçün sadə qayda: “siqnal gəldi → kim baxır → neçə dəqiqəyə reaksiya?”

61–90 gün: Tələbat proqnozu + nominasiya tövsiyəsi

• Elektrik stansiyalarına yönələn hissədə günlük proqnoz
• Proqnozla fakt arasındakı fərqin idarə edilməsi
• Nəticəni bir metric ilə ölçün: balans sapmasının X% azalması və ya plan dəqiqliyinin X% artması

Bu yanaşma “AI alaq” yox, “AI ilə nəyi ölçüb düzəldirik?” sualına cavab verir.

“People also ask”: Oxucuların verdiyi əsas suallar

Suriyaya qaz ixracı Azərbaycan üçün nə verir?

Birbaşa cavab: bazar şaxələndirməsi və regional enerji diplomatiyasında əlavə təsir. Dolayı fayda isə operativ planlama təcrübəsinin artmasıdır.

AI qaz ixracında ən tez harada nəticə verir?

Ən tez nəticə verən sahələr: anomaliya aşkarlanması, ölçmə/balans analitikası, tələbat proqnozu. Çünki bu sahələrdə data artıq mövcuddur və nəticə KPI ilə tez ölçülür.

AI kibertəhlükəsizliyi necə gücləndirir?

Boru xətti və ölçmə sistemlərində AI əsaslı davranış analitikası qeyri-adi girişləri, sensor manipulyasiyasını və şəbəkə trafikində anomaliyaları daha tez tutmağa kömək edir. Bu, xüsusən tranzit və çox-operatorlu mühitdə kritikdir.

Qaz ixracının “gizli” dərsi: daha çox data, daha az improvizasiya

Suriyaya 3 ayda 153,157 milyon kubmetr ixrac faktı göstərir ki, Azərbaycan qaz ticarətində yeni istiqamətlər açdıqca əməliyyat mürəkkəbliyi artır. Mürəkkəblik artanda improvizasiya baha başa gəlir. Data isə ucuzlaşır.

Bu seriyada mənim əsas xəttim budur: Azərbaycanın energetika və neft-qaz sektorunda AI-nin dəyəri futuristik ideyada deyil, gündəlik operasiyanın sabitliyindədir. Tələbat proqnozu, balans dəqiqliyi, riskin erkən aşkarlanması, vahid hesabat dili — bunlar “nice to have” deyil, ixracın yeni normalıdır.

Əgər siz qaz nəqli, ticarət, enerji istehsalı və ya SOCAR ekosistemi ilə əlaqəli bir komandaya rəhbərlik edirsinizsə, indi veriləcək ən yaxşı sual budur: 2026-cı ilin qış pikində hansı qərarları hələ də əl ilə verəcəyik və hansını modellərə həvalə edəcəyik?

Növbəti addım üçün praktik təklif: bir marşrut seqmenti seçin, 90 günlük pilot plan qurun və ölçə biləcəyiniz 2 KPI götürün. AI layihəsi elə belə başlayır — böyük təqdimatla yox, dəqiq ölçü ilə.