SOCAR-ın ESG Reytinqi: Süni İntellektlə Növbəti Addım

SOCAR-ın “Sustainable Fitch” tərəfindən ilk ESG reytinqini alması bir xəbər başlığı kimi görünə bilər. Amma mən bunu daha praktik oxuyuram: beynəlxalq investorlar və tərəfdaşlar üçün “biz ölçülürük, izlənirik və nəticə çıxarırıq” siqnalı. Üstəlik, bu siqnalın qiyməti var — maliyyə dəyəri, reputasiya dəyəri və əməliyyat intizamı dəyəri.

“Sustainable Fitch” SOCAR-ın ümumi ESG göstəricisini “3” səviyyəsində qiymətləndirib (şkala 1–5 arasıdır, 1 ən yaxşı, 5 ən aşağı). Bu səviyyə “mükəmməl” demək deyil. Amma sabit və yetkin idarəetmə yanaşması deməkdir: riskləri idarə etməyi bacarmaq, dekarbonizasiya hədəflərini real əməliyyatlarla uzlaşdırmaq, hesabatlılığı beynəlxalq standartlara yaxınlaşdırmaq.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” silsiləsinin kontekstindədir. Çünki ESG reytinqi təkcə “yaşıl olmaq” deyil — məlumat toplamaq, düzgün hesablamaq, şəffaf izah etmək və qərarları data ilə əsaslandırmaq məsələsidir. Və bu nöqtədə süni intellekt (AI) artıq “istəsək edərik” yox, “etməsək geridə qalırıq” mövzusudur.

ESG reytinqi niyə bu qədər önəmlidir?

Qısa cavab: ESG reytinqi kapitalın qiymətinə, layihələrin təsdiq sürətinə və tərəfdaş seçiminə təsir edir.

Enerji və neft-qaz sektorunda “investisiya oluna bilən” status təkcə maliyyə göstəricilərindən asılı deyil. Şirkətlərdən gözlənilən odur ki, riskləri (əməliyyat, ekoloji, sosial və reputasiya risklərini) ölçə bilsinlər. “Sustainable Fitch” kimi agentliklərin qiymətləndirməsi bu gözləntiləri formal çərçivəyə salır.

SOCAR üçün bu reytinq bir neçə səbəbə görə kritikdir:

• İnvestor dili ilə danışmaq: ESG hesabatlılığı beynəlxalq bazarlarda “tələbatdır”, PR deyil.
• Tənzimləyici və müqavilə təzyiqi: Avropa bazarlarına qaz nəqli kimi strateji istiqamətlərdə ESG tələbləri sərtləşir.
• Reputasiya ilə yanaşı əməliyyat intizamı: ESG-də “şəffaflıq” və “idarəetmə” zəifdirsə, əməliyyat qərarları da gec-tez zəifləyir.

Maraqlı detal: SOCAR daha əvvəl “MSCI” tərəfindən Xəzər regionunda BBB səviyyəsində ESG reytinqi alan ilk enerji şirkəti kimi də qeyd olunmuşdu. Yəni burada tək bir qiymətləndirmə yox, ardıcıl beynəlxalq uyğunlaşma xətti var.

“3” səviyyəsi nə deməkdir və necə oxunmalıdır?

Birbaşa izah: “3” reytinqi o deməkdir ki, şirkətin ESG idarəetməsi müəyyən yetkinlikdədir, amma hədəflər və icra arasında boşluqlar, yaxud bəzi mövzularda ölçmə/hesabat keyfiyyəti artmalıdır.

“Sustainable Fitch Ratings” reytinqləri 1-dən 5-ə qədər şkala ilə təqdim edir. Məqalədə vurğulanan əsas faktorlar bunlardır:

• Dekarbonizasiya hədəfləri
• Sosial profilin sabitliyi
• Effektiv risk idarəetməsi
• Beynəlxalq ESG hesabatlılığına inteqrasiya

Mənim yanaşmam budur: “3” səviyyəsi şirkət üçün “status” deyil, idarəetmə xəritəsi kimi oxunmalıdır. Reytinq agentliyi, əslində, harada ölçmə zəifdir, harada proses oturub, harada qərar mexanizmi işləyir — bunların hamısını bir çərçivədə göstərir.

Və bu xəritəni əməliyyata çevirmək üçün ən sürətli yol məlumat arxitekturasını düzəltmək və AI ilə analitikanı sistemləşdirməkdir.

ESG ilə AI-nin kəsişdiyi 5 praktik tətbiq

Əsas fikir: ESG-nin “çətin” hissəsi niyyət deyil, ölçmə və icradır. Süni intellekt bu iki hissəni sürətləndirir.

Aşağıdakı 5 istiqamət SOCAR kimi böyük enerji şirkətlərində ESG nəticələrini real əməliyyat üstünlüyünə çevirən ən praktik AI tətbiqləridir.

1) Emissiyaların ölçülməsi: “təxmin”dən “audit” səviyyəsinə

Emissiya hesablaması çox vaxt müxtəlif sistemlərdən gələn məlumatların “Excel kompromisi”nə çevrilir. AI burada iki iş görür:

• Sensor, SCADA və istehsal sistemlərindən gələn datada anomaliyaları tapır (məsələn, gözlənilməyən metan sızması kimi).
• Emissiya faktorları və əməliyyat parametrləri əsasında daha izah edilə bilən hesablamalar qurur.

Nəticə: ESG hesabatı daha etibarlı olur, auditə hazırlıq artır, daxili qərarlar da daha sərt data üzərində qurulur.

2) Proqnozlaşdırıcı texniki xidmət: təhlükəsizlik + karbon izi

Neft-qaz əməliyyatlarında planlanmamış dayanma həm bahalıdır, həm də emissiyanı artıra bilər (yanma, sızma, qeyri-optimal rejimlər). Proqnozlaşdırıcı modellər (predictive maintenance) bu riski azaldır:

• Kompressor, nasos, turbin kimi avadanlıqların vibrasiya və temperatur siqnallarına görə nasazlığı əvvəlcədən görmək
• Təmir planını “təqvimə görə” yox, real vəziyyətə görə qurmaq

Bu, ESG-nin həm E (Environment), həm də S (Safety/Social) tərəfinə birbaşa təsir edir.

3) Enerji səmərəliliyi optimallaşdırması: birbaşa xərclərə təsir

Dekarbonizasiya strategiyalarının böyük hissəsi “böyük layihələr” kimi görünür. Amma ən tez nəticə verənlərdən biri enerji itkilərinin azaldılmasıdır.

AI əsaslı optimallaşdırma sistemləri:

• İstehsalat prosesində optimal rejimi tövsiyə edir
• Müxtəlif ssenariləri simulyasiya edir (məsələn, yük dəyişəndə hansı rejim daha az enerji sərf edir)
• Operator qərarlarını standartlaşdırır

Praktik baxış: maliyyə və ESG eyni cədvəldə görüşür. Enerji sərfi düşür, karbon izi də düşür.

4) ESG hesabatlılığı və şəffaflıq: “bir dəfəlik raport”dan “davamlı panel”ə

ESG reytinqinə təsir edən ən böyük amillərdən biri hesabatlılıqdır. AI burada “yazı yazmaq” üçün deyil, məlumatı davamlı izləmək üçün lazımdır:

• ESG KPI-lar üçün avtomatik data toplama (məsələn, su istifadəsi, məşəl yanmaları, təhlükəsizlik insidentləri)
• Daxili dashboard-lar: rəhbərlik üçün həftəlik, departament üçün gündəlik görünüş
• Şəffaflıq: eyni göstəricinin müxtəlif departamentlərdə fərqli hesablanmasının qarşısını almaq

Bu yanaşma ESG-ni “ildə bir dəfə təqdimat”dan çıxarıb operativ idarəetməyə çevirir.

5) Təchizat zənciri və podratçılar: ESG riskinin “kənardan” gəlməsi

Enerji şirkətləri çox vaxt ESG riskini yalnız öz əməliyyatlarında axtarır. Amma reputasiya problemlərinin ciddi hissəsi podratçı zəncirindən çıxır.

AI əsaslı risk skoring:

• Podratçı performansını (təhlükəsizlik, gecikmə, uyğunluq) dataya görə qiymətləndirir
• Uyğunsuzluq riskini erkən xəbərdarlıq kimi göstərir
• Müqavilə tələblərini avtomatik yoxlama (sənəd analizi)

Bu, “G (Governance)” tərəfini gücləndirir: qərarlar münasibətə görə yox, göstəriciyə görə verilir.

ESG reytinqini yüksəltmək üçün 90 günlük praktik plan

Əsas fikir: Reytinqi artırmaq üçün əvvəlcə “böyük strategiya” yox, ölçmə intizamı lazımdır.

SOCAR miqyasında dəyişikliklər illərlə çəkə bilər. Amma 90 günə başlanğıc təməlini qurmaq mümkündür. Mənim işləyən gördüyüm yanaşma belədir:

1. ESG KPI inventarını çıxarın: Hansı göstəricilər var, kim ölçür, hansı sistemdə saxlanır?
2. “Single source of truth” yaradın: Emissiya, enerji, su, təhlükəsizlik dataları üçün vahid mənbə.
3. Məlumat keyfiyyəti qaydaları tətbiq edin: boş dəyərlər, uyğunsuz ölçü vahidləri, gecikən məlumatlar.
4. 2 pilot seçin:
   • metan sızması/anomaliya aşkarlanması
   • proqnozlaşdırıcı texniki xidmət (kritik avadanlıq)
5. İdarəetmə mexanizmi qurun: KPI sahiblikləri, həftəlik iclas ritmi, qərar protokolu.

Bu planın ən böyük faydası: ESG “hesabat işi” olmur, idarəetmə vərdişinə çevrilir.

Niyə bu hadisə 2026 planlamasında xüsusi yer tutur?

2025-in sonuna gəlib çıxanda enerji bazarları iki təzyiqi eyni anda yaşayır: qiymət volatilliyi və ESG tələblərinin sərtləşməsi. Məqalədə SOCAR-ın maliyyə göstəricilərinin güclənməsi fonunda iki investisiya oluna bilən kredit reytinqi alması da vurğulanır: “BBB-” (Fitch) və “Baa3” (Moody’s).

Bu kombinasiya (kredit reytinqi + ESG reytinqi) bir mesaj verir: kapital bazarları üçün etibarlılıq yalnız balans hesabatı deyil, idarəetmə və risk mədəniyyətidir.

Məncə 2026 üçün ən real fərqləndirici istiqamət budur: ESG-ni AI ilə “öz-özünə işləyən” əməliyyat sisteminə çevirmək. Yəni ölçmə avtomatik, analitika real vaxt, qərarlar isə izah edilə bilən olsun.

ESG reytinqi sadəcə qiymət deyil; şirkətin necə idarə olunduğunun rəsmi xülasəsidir.

Növbəti addım: ESG-ni texnoloji yol xəritəsinə salın

SOCAR-ın “Sustainable Fitch”dən ilk ESG reytinqini alması Azərbaycanın neft-qaz sektorunda beynəlxalq standartlara uyğunlaşmanın davam etdiyini göstərir. Amma daha maraqlısı budur: bu reytinqi yuxarı çəkmək üçün ən güclü alətlər artıq texnologiyadır — xüsusilə süni intellekt.

Əgər siz enerji və neft-qaz şirkətində rəhbər, ESG mütəxəssisi, rəqəmsallaşma komandasında üzv, ya da bu sahəyə xidmət göstərən təchizatçısınızsa, özünüzə bir sual verin: ESG göstəricilərinizin neçə faizi real vaxtda ölçülür və qərarlarınıza təsir edir?

Bu silsilədə növbəti yazılarda SOCAR və ümumən Azərbaycanın energetika sektorunda AI ilə emissiya analitikası, təhlükəsizlik, istehsalat optimallaşdırması və şəffaf hesabatlılıq mövzularını daha praktik nümunələrlə açacağıq.