Fransaya neft ixracı: AI ilə daha dəqiq planlama

İyul 2025-də Fransa Azərbaycandan təxminən 82 min ton xam neft idxal edib. Yanvar–iyul dövrü üzrə rəqəm daha dəqiqdir: 81 701,93 ton və bunun dəyəri 41,316,860 ABŞ dolları. Kağız üzərində bu, ümumi ixracın cəmi 0,56%-i kimi görünür. Amma mən bu statistikaya başqa cür baxıram: Avropa bazarında “kiçik” görünən hər partiya, əslində, təchizatın çevik idarə olunması və məlumatla qərarvermə üçün böyük siqnaldır.

Üstəlik, həmin xəbərdə çox maraqlı bir detal var: 2025-ci ildə ilk dəfə məhz iyul ayında Azərbaycandan Fransaya neft ixracı həyata keçirilib. Bu tip “birdən açılıb-bağlanan” marşrutlar və alıcılar neft-qaz sektorunda planlaşdırmanı daha çətin edir. Çətinlik isə ən çox iki yerə dəyir: istehsal/loqistika optimallaşdırması və müqavilə-ticarət risklərinin idarə edilməsi.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının kontekstində həmin xəbəri daha geniş şəkilə oturdur: Fransa kimi bazarlara tədarükü sabit və sərfəli saxlamaq üçün süni intellekt (AI) nəyi daha yaxşı edir, hansı komandalar haradan başlamalıdır və real sektorda hansı nəticələr gözləniləndir.

Fransaya ixrac rəqəmləri nə deyir? “Kiçik pay” illüziyası

Rəqəmlər aydındır: 2025-ci ilin ilk 7 ayında Fransaya ixrac edilən xam neftin payı 0,56% olub. Eyni dövrdə Azərbaycan gömrük bəyannamələri üzrə 14 470 571,55 ton həcmində bitumlu süxurlardan alınmış xam neft və neft məhsulları ixrac edib; xam neftin dəyəri isə 7 660 230 090,09 ABŞ dolları göstərilib.

Burada əsas məsələ “payın azlığı” deyil. Əsas məsələ budur:

• Avropa bazarında tələbin dalğalanması (geosiyasi qərarlar, sanksiya paketləri, rafineri rejimləri) daha tez-tez qısa pəncərələr yaradır.
• Bu pəncərələrdə qalib gələnlər, adətən, “daha çox istehsal edən” yox, daha sürətli qərar verən şirkətlər olur.
• Sürətli qərar isə “intuisiya” ilə yox, operativ analitika ilə gəlir.

Xəbərdə bir başqa vacib məqam var: 2024-cü ilin ilk 7 ayı ilə müqayisədə Fransaya ixracın həcmi 8,9%, dəyəri isə 27,6% azalıb. Bu fərq adətən qiymət, kontrakt şərtləri, daşınma xərcləri, keyfiyyət diskontu (API, kükürd) və partiya vaxtlaması kimi faktorların kombinasiyasından doğur.

Süni intellekt burada “gözəl prezentasiya” üçün deyil, bu faktorları bir modeldə birləşdirib daha tez qərar vermək üçün lazımdır.

Avropa tələbini qarşılamaq: problem təkcə hasilat deyil

Avropaya neft satmaq təkcə “çıxart, göndər” demək deyil. Zəncirin hər həlqəsində optimallaşdırma var: yataqdan terminala, terminaldan tankerə, tanker marşrutundan rafineri qəbuluna qədər.

Təchizat zəncirində 4 tip qərar və AI-nin rolu

1) Həcm qərarı (nə qədər göndərək?)
AI burada proqnozlaşdırma (forecasting) ilə fayda verir: mövcud istehsal, anbar səviyyələri, planlı təmir, boru xətti yüklənməsi, hava şəraiti kimi dəyişənləri bir araya gətirərək “həcm planı”nı daha real edir.

2) Vaxt qərarı (nə vaxt göndərək?)
İyulda ilk dəfə ixrac edilməsi onu göstərir ki, ticarət pəncərəsi açılıb. AI, qiymət siqnalları və loqistika məhdudiyyətlərini birləşdirərək “göndərmə vaxtı”nı optimallaşdıra bilər.

3) Marşrut qərarı (haradan, necə gedək?)
Gecikmə və əlavə demoraj xərcləri bəzən partiyanın marjasını yeyir. AI əsaslı optimallaşdırma modelləri tanker planlamasını və terminal slotlarını daha səmərəli paylayır.

4) Müqavilə qərarı (hansı şərtlə sataq?)
Dəyərin 27,6% azalması kimi siqnallar komandalara deyir ki, yalnız “həcmi artırmaq” yetmir; qiymət formulu, keyfiyyət cərimələri, sığorta və çatdırılma şərtləri kimi detallar marjanı dəyişir. AI kömək edir ki, keçmiş müqavilələrdən öyrənib daha yaxşı şərt paketi hazırlansın.

AI ilə ixrac analitikası: tək panel deyil, qərar mexanizmi

Bir çox şirkət analitikanı “dashboard”la bitmiş sayır. Most companies get this wrong. Panel görmək yaxşıdır, amma qərar mexanizmi qurulmayıbsa, rəqəmlər sadəcə baxış üçün qalır.

Hansı analitika suallarına cavab vermək lazımdır?

Fransa kimi alıcı bazarlara çıxışda mənim “mütləq” hesab etdiyim suallar:

• Hansı şərtlərdə Fransa istiqaməti aktivləşir? (qiymət aralığı, rafineri tələbi, stok səviyyəsi)
• Eyni həcm üçün alternativ bazarlar nə qədər gəlir gətirir? (opportunity cost)
• Gecikmə riski haradadır və dəyəri nədir? (terminal slot, hava, tanker mövcudluğu)
• Keyfiyyət parametrləri ilə qiymət diskontu arasında əlaqə necədir?

AI/ML modelləri bu sualları daha stabil cavablandırmaq üçün iki şey edir:

1. Məlumatı birləşdirir: istehsal, loqistika, ticarət və maliyyə dataları bir yerdə işlənir.
2. Ssenari qurur: “əgər 10 gün geciksək…”, “əgər anbar 15% dolu qalsa…”, “əgər qiymət X olarsa…” kimi ssenariləri avtomatik hesablayır.

Yaxşı analitika təkcə “nə oldu?” demir. “Niyə oldu və indi nə etməliyik?” deyir.

Real tətbiqlər: Azərbaycanın neft-qazında AI haradan başlayır?

AI strategiyası “böyük transformasiya” kimi təqdim ediləndə komandalarda haqlı bir yorğunluq yaranır. Daha praktik yanaşma var: 3 sürətli use-case + 1 əsas platforma.

1) İxrac proqnozlaşdırması və planlama (Demand & Supply Forecast)

Məqsəd: 4–12 həftəlik pəncərədə ixrac həcmini və göndəriş vaxtını daha dəqiq planlamaq.

Nəticə kimi adətən bunlar ölçülür:

• plan/fakt fərqinin azalması (məsələn, göndəriş gecikmələrinin sayında azalma)
• anbar daşması və ya boş qalma riskinin azalması

2) Loqistika optimallaşdırması (Scheduling & Optimization)

Məqsəd: terminal slotları, tanker qrafiki, marşrut və gözləmə vaxtını optimallaşdırmaq.

Praktik təsir:

• demoraj xərclərinin azalması
• gecikmə riskinin aşağı düşməsi

3) Ticarət qərar dəstəyi (Margin & Risk Intelligence)

Məqsəd: hər partiya üzrə marjanı “hiss etməklə” yox, modellə hesablamaq.

Burada AI ən çox bu işlərdə fayda verir:

• alternativ bazar müqayisəsi (Fransa vs digər Avropa alıcıları)
• qiymət, daşınma və keyfiyyət diskontu ssenariləri

4) Əsas platforma: vahid “data layer” və idarəetmə

Bu üç use-case bir ortaq şərt istəyir: məlumatın keyfiyyəti və inteqrasiyası. Əgər istehsal, loqistika və ticarət dataları ayrı-ayrı sistemlərdə “qapalı” qalırsa, AI düzgün nəticə vermir.

Mənim gördüyüm ən sağlam ardıcıllıq belədir:

1. kritik KPI-ları seçin (məsələn, gecikmə, demoraj, plan/fakt)
2. datanı təmizləyin və birləşdirin
3. ən sadə modeli qurun (baseline)
4. modelin nəticəsini qərar prosesinə bağlayın (kim təsdiqləyir, nə zaman icra olunur?)

Avropa konteksti (2025 sonu): çeviklik niyə daha da vacibdir?

2025-in sonuna doğru Avropada enerji təchizatı ilə bağlı qərarlar daha “siyasi” görünür, amma şirkətlər üçün nəticə çox operativdir: tələbin istiqaməti dəyişir, risk iştahı dəyişir, logistik marşrutlar yenidən qiymətlənir.

Bu mühitdə Azərbaycanın üstünlüyü nədir? Məncə iki şey:

• Coğrafi və infrastruktur üstünlüyü: Avropaya çıxış kanalları və təchizat təcrübəsi var.
• İdarəetmədə sürət potensialı: AI düzgün qurulsa, qərarvermə dövrünü qısaldır.

Fransaya ixracın 2025-də yalnız iyulda görünməsi kimi faktlar göstərir ki, bazarda “sabitlik” yox, “pəncərə” məntiqi işləyir. Pəncərəni tutmaq üçün isə data və avtomatlaşdırma lazımdır.

Tez-tez verilən suallar (praktik cavablarla)

AI neft ixracını necə “artırır”?

Birbaşa artırmır. AI daha az gecikmə, daha yaxşı marja, daha düzgün həcm planı yaradır. Bu isə nəticədə daha çox müqavilə imkanına və daha sabit təchizata gətirir.

Hansı komandalar bu işdən ən çox fayda görür?

Təkcə IT yox. Ən çox faydanı adətən bu üçlük görür: ticarət (trading), loqistika planlama, istehsal/operasiya.

İlk 90 gündə nə etmək realdır?

Real hədəf: bir istiqamət üzrə (məsələn, Avropa alıcıları) ixrac planlama modeli və loqistika KPI panelini işə salmaq, sonra bunu qərar toplantılarına daxil etmək.

Növbəti addım: Fransaya tədarük kimi partiyaları “siqnal” kimi oxuyun

Fransanın 2025-in ilk 7 ayında Azərbaycandan aldığı 81 701,93 ton neft, həcminə görə böyük görünməyə bilər. Amma bu cür partiyalar bazarın necə işlədiyini göstərən siqnallardır: hansı ayda pəncərə açılır, hansı şərtlərdə ticarət mümkün olur, dəyər niyə həcmdən daha sürətli düşür.

Əgər məqsəd Avropa bazarlarında daha dayanıqlı iştirakdırsa, mənim mövqeyim qətidir: AI-ni “eksperiment” kimi yox, ixrac qərarlarının bir hissəsi kimi qurmaq lazımdır. Düzgün qurulanda AI komandalara sadə bir üstünlük verir — daha tez və daha düzgün qərar.

Sizcə 2026-da Avropa bazarında ən böyük fərqi nə yaradacaq: daha çox hasilat, yoxsa daha çevik planlama və risk idarəetməsi?