Azərbaycanın Türkiyəyə qaz axını: 4% artımın AI tərəfi

Yanvar–sentyabr 2025 dövründə Azərbaycan Türkiyəyə 8,801.64 milyon kubmetr (yəni 8.8 milyard m³) təbii qaz ixrac edib. Rəqəm ilk baxışda “adi” görünə bilər, amma detallar daha maraqlıdır: bu həcm 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 4% çoxdur. Üstəlik, Türkiyənin ümumi qaz idxalı da eyni dövrdə 17.4% artaraq 41,157.89 milyon kubmetrə çatıb.

Bu artımın arxasında təkcə geosiyasət və müqavilələr yox, daha prozaik bir reallıq dayanır: əməliyyat intizamı. Qaz tədarükü zənciri “bir dəfə quruldu və işləyir” tipli sistem deyil. Hər gün təzyiq, balans, texniki itkilər, planlı dayanmalar, tələbat dalğalanmaları və spot bazar qərarları ilə yenidən optimallaşdırılır. Məhz burada süni intellekt (AI) öz sözünü deməyə başlayır.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının kontekstində, Türkiyəyə ixracın 4% artımını AI ilə idarə olunan əməliyyat səmərəliliyi prizmasından izah edir: hansı göstəricilər vacibdir, real həyatda AI nəyə kömək edir və şirkətlər 2026 planlamasına bunu necə çevirməlidir.

4% artım nə deməkdir: rəqəmlərin içindəki siqnallar

Qaz ixracında faiz artımı, əslində əməliyyatların sabit işləməsinin ölçüsüdür. Çünki kəmər infrastrukturu, yataq hasilatı, kompressor stansiyaları və kommersiya balansı bir zəncir kimi bağlıdır. Zəncirin bir halqası zəifləyəndə “faiz” dərhal özünü göstərir.

EPDK məlumatlarına görə:

• 2025 yanvar–sentyabr: 8,801.64 milyon m³ ixrac (Azərbaycan → Türkiyə)
• 2024 yanvar–sentyabr ilə müqayisədə: +4%
• 2025 sentyabr: 958.25 milyon m³
• 2024 sentyabrla müqayisədə: -7.44%

Bu iki fakt birlikdə bir mesaj verir: illik trend müsbətdir, amma aylar üzrə dalğalanma böyükdür. Energetika rəhbərləri üçün əsas sual “niyə sentyabr düşdü?” deyil; daha düzgün sual budur: bu dalğalanmanı proqnozlaşdırıb qabaqlamaq üçün hansı alətlərimiz var?

Uzunmüddətli vs spot: idarəetmə fərqi

2025 yanvar–sentyabrda:

• 8,433.24 milyon m³ uzunmüddətli müqavilə ilə
• 368.39 milyon m³ spot mexanizmi ilə

Sentyabrda:

• 883.62 milyon m³ uzunmüddətli
• 74.62 milyon m³ spot

Spot həcmlər kiçik görünür, amma idarəetmə baxımından “ən çətin” hissədir. Spot qərarları daha sürətli optimallaşdırma, daha dəqiq tələbat proqnozu və daha çevik əməliyyat planlaması tələb edir. AI ən çox elə bu tip “tez-tez qərar ver” mühitlərində işə yarayır.

Qaz axınını artırmaq üçün AI harada işləyir?

AI qaz ixracını bir düymə ilə artırmır; o, itkiləri azaldır, planlamanı dəqiqləşdirir və dayanmaların təsirini minimallaşdırır. 4% artımı bir “texnologiya nəticəsi” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Amma bu artımın mümkün olması üçün tələb olunan əməliyyat keyfiyyəti, adətən, rəqəmsal nəzarət və analitika ilə möhkəmlənir.

Aşağıdakı 4 tətbiq sahəsi Azərbaycanda qaz infrastrukturu üçün ən real və ən sürətli ROI verən istiqamətlərdir.

1) Tələbat proqnozu: gün-gün balansı tutmaq

Qaz tədarükündə ən bahalı səhv yanlış proqnozdur: ya artıq göndərirsən (balans, cərimə, optimallaşdırılmamış kompressor xərci), ya da az göndərirsən (gəlir itkisi və müqavilə riskləri).

AI burada klassik statistikanın çatmadığı yeri tutur:

• temperatur və mövsümsallıq (xüsusilə qış pikləri)
• sənaye istehlakı və elektrik istehsalı dinamikası
• LNG payının dəyişməsi (Türkiyədə 2025 yanvar–sentyabrda LNG 25.39% olub)
• boru kəməri qazının payı (eyni dövrdə 74.61%)

Praktik nəticə: planlama qrupları “aylıq plan”dan “həftəlik və günlük adaptiv plan”a keçir. Mənim müşahidəm odur ki, bu keçid baş verəndə spot qərarlarının keyfiyyəti gözlə görünən dərəcədə yaxşılaşır.

2) Kəmər və kompressor optimallaşdırması: enerji xərci görünməyən xərcdir

Boru kəməri ilə nəql olunan qazda ən böyük əməliyyat xərclərindən biri kompressorların enerji sərfi və düzgün iş rejimidir. AI modelləri (və daha geniş mənada optimallaşdırma alqoritmləri) aşağıdakı suallara cavab verir:

• hansı saatlarda hansı kompressor daha səmərəlidir?
• təzyiq profili necə saxlanmalıdır ki, itki və risk azalsın?
• axın dəyişəndə sistem necə “yumşaq” adaptasiya etsin?

Bu, birbaşa “ixracı artırmaq” yox, həmin ixracı daha aşağı əməliyyat xərci ilə daşımaq deməkdir. Sonda isə sərbəstləşən resurslar (büdcə, insan gücü, planlama vaxtı) yeni həcmlərə xidmət edir.

3) Proqnozlaşdırıcı texniki xidmət: dayanma riskini vaxtından əvvəl görmək

Qaz infrastrukturu üçün ən pis ssenari təcili dayanmalar və gözlənilməz nasazlıqlardır. AI bu sahədə iki şeyi yaxşı edir:

• sensor məlumatlarından anomaliyanı tez tutmaq (vibrasiya, temperatur, təzyiq)
• nasazlığın ehtimalını “bu ay” yox, “bu həftə” və “bu gün” səviyyəsində hesablamaq

Sentyabrda həcmin 7.44% düşməsi kimi hadisələr hər zaman texniki səbəbdən olmur, amma texniki riskin qabaqcadan idarəsi dalğalanmanın kəskinliyini azaldır. Yəni, sistem “düşürsə də”, daha kontrollu düşür.

4) Müqavilə və spot qərar dəstəyi: insanın sürəti limitdir

Uzunmüddətli müqavilələr sabitlik verir. Spot isə çeviklik. Ancaq spot qərarlar üçün:

• bazar siqnallarının sürətli analizi
• daxili əməliyyat məhdudiyyətləri ilə uyğunlaşdırma
• risk (cərimə, reputasiya, təchizat davamlılığı) qiymətləndirməsi

lazımdır. AI əsasən qərar dəstəyi rolunda olur: “bu ssenaridə ən az riskli seçim budur” kimi.

Azərbaycan–Türkiyə qaz əlaqəsi: infrastruktur sabitdir, idarəetmə dinamikdir

Türkiyəyə Azərbaycan qazı əsasən “Şahdəniz” yatağından gəlir və Cənubi Qafqaz Boru Kəməri (Bakı–Tbilisi–Ərzurum) ilə TANAP xətti üzərindən bazara çatdırılır. Bu infrastruktur illərdir işləyir: Bakı–Tbilisi–Ərzurum üzrə ilk qaz 2007-ci ildə, TANAP üzrə kommersiya nəqli isə 2018-06-30 tarixində başlayıb.

Burada əsas fikir budur: kəmərin özü sabit aktivdir, amma onun idarə edilməsi “canlı sistemdir”. 2025-ci ildə Türkiyənin sentyabr idxalının 26.6%-i Azərbaycanın payına düşüb və Azərbaycan həmin ay Türkiyəyə ixracda ikinci yerdə olub. Bu səviyyədə payı qorumaq üçün operativ qərar mexanizmləri getdikcə daha vacib olur.

Bu dinamikanı daha da artıran faktor: Türkiyənin qaz səbəti.

• Sentyabr 2025-də boru kəməri qazı: 89.11%
• Sentyabr 2025-də LNG: 10.89%
• Sentyabrda Rusiyadan idxal: 1,447.12 milyon m³
• Sentyabrda İrandan idxal: 807.41 milyon m³ (illik müqayisədə +58.02%)

Bu rəqəmlər göstərir ki, rəqabət yalnız “kim daha çox qaz göndərir?” deyil. Kim daha proqnozlaşdırıla bilən, daha çevik və daha aşağı riskli təchizat təqdim edir? AI alətləri də məhz bu üç göstəricini yaxşılaşdırır.

Enerji şirkətləri üçün 2026 planı: AI-ni haradan başlamaq daha ağıllıdır?

AI layihələrinin ən böyük problemi texnologiya deyil, hədəfin səhv seçilməsidir. Qaz nəqli və ixracında düzgün başlanğıc üçün 5 addımlıq praktik çərçivə işləyir.

1) Bir KPI seçin və onu “əməliyyat dili” ilə yazın

Məsələn:

• Plan–fakt sapması (günlük/aylıq)
• Kompressor enerji sərfi / nəql olunan həcm
• Qəza dayanmalarının sayı və müddəti
• Spot həcmlərdə qərar vaxtı (latency)

KPI “hiss olunur” səviyyədə olmalıdır. Yoxsa model qurulacaq, amma heç kim istifadə etməyəcək.

2) Məlumat xəritəsi çıxarın: sensor, SCADA, ERP, kommersiya

Tətbiq olunan AI-nin 70%-i data işidir:

• data keyfiyyəti (boşluqlar, səs-küy)
• real vaxt və batch axınların ayrılması
• vahid terminlər (məsələn, eyni göstəricinin fərqli adlarla saxlanması)

3) “Pilot”u kiçik, amma real edin

Bir kompressor stansiyası, bir kəmər seqmenti, ya da spot qərar paneli. Əsas şərt: pilotun nəticəsi ölçülə bilsin.

4) İnsan dövrəsini qoruyun

Energetikada tam avtomat qərar çox vaxt düzgün deyil. Ən yaxşı model belə, sahə mühəndisinin bildiyi konteksti bilməyə bilər. Doğru yanaşma:

• AI → tövsiyə verir
• mühəndis/dispetçer → təsdiqləyir
• sistem → nəticəni geri öyrənməyə qaytarır

5) Kiber və əməliyyat təhlükəsizliyini paralel planlayın

Kəmər və enerji infrastrukturu üçün AI layihəsi OT (operational technology) mühitinə toxunursa, təhlükəsizlik “sonra baxarıq” mövzusu deyil.

Sual-cavab: oxucuların tez verdiyi 3 sual

AI qaz ixracını dərhal artıra bilər?

Dərhal artım çox nadirdir. Amma AI plan–fakt sapmasını azaldır, dayanma riskini aşağı salır və xərci optimallaşdırır. Bu üçü birlikdə orta müddətdə həcmlərin daha sabit artmasına şərait yaradır.

Spot həcmlər kiçikdirsə, niyə AI-yə dəyər?

Çünki spot qərarlar sürət və dəqiqlik tələb edir. Kiçik pay belə, gəlir və risk baxımından çox “kəskin” ola bilər.

Türkiyə bazarı üçün əsas ölçü nədir?

Ən real ölçü: təchizatın proqnozlaşdırıla bilməsi (reliability) və dalğalanmanın idarə oluna bilməsi. Sentyabr kimi aylarda bu xüsusilə önə çıxır.

Növbəti addım: 4% artımı “təkrarlana bilən prosesə” çevirmək

2025-də Azərbaycandan Türkiyəyə qaz nəqlinin 4% artması yaxşı xəbərdir, amma daha önəmlisi budur: bu artım göstərir ki, sistem artıq yalnız müqavilə və infrastruktur deyil, idarəetmə keyfiyyəti ilə də ölçülür. Dalğalanmaların olduğu mühitdə qalib gələnlər, daha tez görən və daha tez qərar verənlərdir.

Bu seriyanın ümumi ideyası da elə budur: Azərbaycanın energetika və neft-qaz sektorunda süni intellekt “gözəl təqdimat mövzusu” kimi yox, istehsalı optimallaşdıran, əməliyyatları avtomatlaşdıran və riskləri azaldan praktik alət kimi dəyər yaradır.

Əgər siz qaz hasilatı, nəqli, ticarəti və ya enerji planlaması ilə məşğulsunuzsa, 2026 üçün ən yaxşı sual budur: Sizin komandanızda qərar verənlər eyni informasiyanı 15 dəqiqəyə görür, yoxsa 3 günə?