Azərbaycan qaz ixracı: AI ilə daha ağıllı böyümə

2025-ci ilin 1 dekabrından Şimali Makedoniyada özəl və sənaye istehlakçıları Azərbaycan təbii qazı ilə təmin olunmağa başlayıb. Xəbərin “böyük” görünməsinin səbəbi təkcə yeni bir ölkənin siyahıya əlavə olunması deyil. Əsas məsələ budur: Azərbaycan Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolunu boru kəməri olmayan yerlərə belə qaz çatdırmaq kimi daha çevik modellərlə genişləndirir.

Qış mövsümündə (hazırda dekabrın sonu) enerji tədarükündə gecikmə, qiymət sıçrayışı və ehtiyat planının olmaması dərhal hiss olunur: məktəblər, xəstəxanalar, bələdiyyə binaları və evlər üçün istilik bir “komfort” yox, xidmət davamlılığı məsələsidir. Şimali Makedoniyada Strumitsa şəhərinə CNG (sıxılmış təbii qaz) ilə çatdırılan qazın altı uşaq bağçasını, səkkiz məktəbi, bir xəstəxananı, 400-dən çox ev təsərrüfatını və sənaye obyektlərini istilik və isti su ilə təmin etməsi bu baxımdan çox konkret nəticədir.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının bir hissəsidir. Mənim mövqeyim aydındır: Azərbaycanın Avropada qaz ixracını böyütməsi üçün növbəti sıçrayış “daha çox müqavilə” deyil, “daha ağıllı əməliyyat” olmalıdır. Burada süni intellekt (AI) real nəticə verir: planlama, logistik risklərin idarəsi, müqavilə icrası, proqnozlaşdırma və itkilərin azaldılması.

Şimali Makedoniya nümunəsi niyə “pilot”dan çoxdur?

Şimali Makedoniyada tətbiq olunan virtual qazlaşdırma modeli bir mesaj verir: infrastruktur məhdudiyyətləri artıq “bazara girməmək” üçün bəhanə deyil. Klassik ssenaridə yeni bazar boru kəməri, stansiyalar və uzunmüddətli tikinti deməkdir. Burada isə CNG və xüsusi infrastrukturla (Strumitsa kimi nöqtələrə) daha sürətli çıxış mümkündür.

Layihə SOCAR ilə “M-Gaz” və “CNG Systems” əməkdaşlığı çərçivəsində qurulub və 2024-cü ildən Bolqarıstanda sınanmış yanaşmaya bənzəyir. Başqa sözlə, bu “bir dəfəlik satış” deyil; təkrarlana bilən əməliyyat modeli kimi görünür.

Virtual qazlaşdırma (CNG) modelinin biznes məntiqi

Bu tip layihələrin gücü üç yerdədir:

• Sürət: böyük boru kəməri investisiyası olmadan ilkin tədarük başlaya bilir.
• Segmentləşmə: şəbəkəyə qoşulmayan sənaye obyektləri, bələdiyyə binaları, sosial infrastruktur hədəflənir.
• Miqyas: uğurlu olarsa, eyni model digər şəhərlərə və regionlara kopyalana bilər.

Amma burada zəif nöqtə də var: CNG tədarükü boru kəmərinə nisbətən daha çox logistik dəyişən deməkdir. Məhz buna görə AI mövzusu bu xəbərə “kənardan yapışdırılan” deyil, mərkəzi bir əlavəyə çevrilir.

Azərbaycan qaz ixracı böyüyür: rəqəmlər nə deyir?

Mənbə xəbərdə bir neçə fakt var və bunlar planlama baxımından çox qiymətlidir:

• Azərbaycan qazını alan ölkələrin sayı 14-ə çatıb.
• Ümumi qaz ixracı 25 milyard kubmetrdir, bunun təxminən yarısı Avropaya gedir.
• TAP vasitəsilə 2020 sonundan 2025 noyabrınadək təxminən 52,7 milyard kubmetr qaz nəql olunub.
• 2026-cı ildən TAP-ın ötürücülük qabiliyyətinin ildə 1,2 milyard kubmetr artırılması planlaşdırılır.
• SOCAR ilə Macarıstanın “MVM ONEnergy” şirkəti arasında 800 milyon kubmetr tədarük müqaviləsi 1 yanvar 2026-dan qüvvəyə minir.
• SOCAR Almaniyanın “SEFE” şirkətinə 10 illik çərçivədə mərhələli olaraq illik həcmi 15 TWh-a qədər artırılmaqla tədarükə başlayıb.

Bu rəqəmlər bir şeyi göstərir: müqavilələr və marşrutlar çoxaldıqca əməliyyat mürəkkəbliyi eksponensial artır. Əgər bunu köhnə üsulla (excel, əl planlama, reaksiyaya əsaslanan qərarlar) idarə etsən, gec-tez ya cərimə, ya itki, ya da reputasiya problemi çıxır.

AI Azərbaycan–Avropa qaz ticarətini necə daha effektiv edir?

AI-nın ən real faydası “gözəl dashboard” deyil. Real fayda qərarın daha tez və daha düzgün verilməsidir: hansı həcmdə, hansı gündə, hansı marşrutla, hansı qiymət riskini qəbul edərək.

Aşağıdakı üç istiqamətdə AI xüsusilə praktikdir.

1) Tələb proqnozu: qış piklərini “son anda” yox, əvvəlcədən görmək

Şimali Makedoniyada tədarük edilən istehlakçılar arasında məktəb və xəstəxana kimi obyektlər var. Bu, yük profilinin daha stabil olmasına kömək edir, amma yenə də:

• havanın kəskin soyuması
• iş günləri və bayram qrafiki
• sənaye istehsalındakı dəyişikliklər

tələbi oynadır.

AI ilə tələb proqnozu (hava məlumatları, tarixi istehlak, təqvim təsirləri, sənaye fəaliyyət indikatorları) CNG çatdırılmalarını daha dəqiq planlamağa imkan verir. Mənim gördüyüm ən uğurlu yanaşma sadədir: “bir model” yox, ansambl proqnoz (bir neçə model + qayda əsaslı nəzarət) və hər həftə yenilənən kalibrləmə.

2) Logistika optimizasiyası: CNG-də ən bahalı səhvlər marşrut və vaxtdır

Boru kəmərində əsas risklər təzyiq, planlı təmir, balanslaşdırmadır. CNG-də isə əlavə risklər artır:

• daşınma cədvəli
• stansiya növbələri və yükləmə-boşaltma vaxtları
• sürücü resursu və təhlükəsizlik tələbləri
• yol şəraiti, sərhəd keçidi, gecikmələr

Burada AI iki yerdə çox işləyir:

1. Dinamik marşrutlaşdırma və cədvəlləmə (real vaxt məhdudiyyətləri ilə)
2. Gecikmə ehtimalının proqnozu (risk skorları)

Nəticə sadə ölçülür: eyni həcm üçün daha az “boş kilometr”, daha az overtime, daha az gecikmə.

3) Müqavilə icrası və ticarət analitikası: 14 ölkə = 14 fərqli risk dəsti

Avropa bazarında tədarük artdıqca şirkətlər paralel olaraq bunları idarə edir:

• qiymət volatilliyi
• valyuta və kredit riskləri
• tədarük öhdəliyi və cərimə şərtləri
• həcmlərin balanslaşdırılması

AI burada “avtopilot” deyil, qərar dəstək sistemi olmalıdır. Praktik nümunələr:

• müqavilə şərtlərinə əsasən həcmlərin avtomatik uyğunlaşdırılması
• anomaliya aşkarlanması (məsələn, ölçü cihazı uyğunsuzluğu və ya qeyri-adi istehlak)
• müxtəlif ssenarilər üzrə gəlirlilik simulyasiyası (həftəlik/aylıq)

Bir cümləlik qayda: Ticarət komandası intuisiya ilə başlayır, AI isə onu rəqəmlə “düzəldir”.

TAP və Cənub Qaz Dəhlizi: AI harada “görünməyən” qazanc yaradır?

TAP kimi magistral marşrutlarda əsas dəyər “həcm” deyil, etibarlılıqdır. Xəbərdə qeyd olunan 2020–2025 dövründə 52,7 milyard kubmetr nəqlin arxasında gündəlik əməliyyat intizamı dayanır.

AI burada üç “sakit” yerdə pul və risk qənaəti verir:

• Prediktiv texniki xidmət: kompressor, klapan, sensor məlumatları ilə nasazlığı əvvəlcədən görmək
• Sızma və itki aşkarlanması: ölçü sistemləri üzrə uyğunsuzluqları erkən tutmaq
• Təzyiq və axın optimizasiyası: enerji sərfiyyatını aşağı salmaq

Bunlar PR üçün parlaq mövzular deyil. Amma büdcədə və riskdə ən böyük fərqi məhz bunlar yaradır.

Azərbaycanın yeni hasilat gündəliyi: AI olmadan planlama sərtləşir

Uzunmüddətli ixracın saxlanılması və genişləndirilməsi yeni hasilat layihələri ilə bağlanır: Abşeron yatağının işlənməsi, Azəri-Çıraq-Günəşli blokunda dərin qaz kəşfiyyatı, Ümid-Babək kimi istiqamətlər. Bu mərhələdə AI iki səbəbdən vacibdir:

1. Məlumatın həcmi: seysmik, quyu, lay, istehsal, avadanlıq dataları artıq insanın “başda saxlayacağı” səviyyəni keçib.
2. Qərarın qiyməti: yanlış quyu dizaynı, gecikən servis, qeyri-optimal hasilat rejimi milyonlarla ölçülür.

Neft-qazda AI tətbiqləri içində ən tez nəticə verənlər adətən bunlardır:

• quyu istehsalının proqnozu və “decline” analitikası
• su/gaz konuslanmasının erkən aşkarlanması
• ehtiyat hissələrinin tələbinin proqnozu (warehouse optimizasiya)

Bu hissə Avropaya ixracla birbaşa bağlıdır: təchizat etibarlı deyilsə, müqavilə böyütmək riskdir.

“AI layihəsi”ni düzgün qurmaq üçün 6 addımlıq praktik plan

Əgər siz enerji şirkətində (tədarük, ticarət, logistika, əməliyyat) qərar verirsinizsə, mənim ən çox tövsiyə etdiyim yol xəritəsi budur:

1. Bir KPI seçin: məsələn, gecikmə faizi, balans xərci, planlama səhvləri, texniki dayanma saatları.
2. Məlumat inventarı çıxarın: sensorlar, SCADA, ERP, logistika sistemləri, müqavilə bazası, hava məlumatları.
3. “Bir pilot, bir nəticə” prinsipi: 8–12 həftəlik pilotda ölçülən nəticə göstərin.
4. İnsan prosesini dizayn edin: model tövsiyəni verir, qərarı kim təsdiqləyir? eskalasiya necədir?
5. Kibertəhlükəsizlik və audit izi: enerji infrastrukturu üçün modelin nə etdiyini izah etmək məcburiyyətiniz var.
6. Miqyas planı: pilot uğurludursa, ikinci şəhər/ikinci marşrut/ikinci portfel.

Burada ən çox edilən səhv budur: “AI alaq, sonra data düzələr.” Düzəlmir. Əksinə, əvvəl data intizamı, sonra model.

Snippet üçün cümlə: Azərbaycan qaz ixracı böyüdükcə əsas rəqabət üstünlüyü qiymət deyil, əməliyyatın proqnozlaşdırıla bilməsidir — bunu isə AI təmin edir.

Növbəti 12 ay üçün real fürsət: “virtual qazlaşdırma”nı rəqəmsal idarəetmə ilə böyütmək

Şimali Makedoniya təcrübəsi göstərir ki, Azərbaycan qazı təkcə TAP kimi böyük marşrutlarla deyil, CNG kimi çevik formatlarla da Avropanın enerji xəritəsində yerini genişləndirə bilər. Məncə 2026-cı ildə fərqi yaradan sual belə olacaq: bu formatı neçə ölkədə təkrarlaya biləcəyik?

Cavabın yarısı kommersiyadır, yarısı texnologiya. Süni intellekt burada “trendlər üçün” deyil, planlama, logistika və müqavilə icrası kimi ağır prosesləri dayanıqlı etmək üçündür.

Əgər komandanız Avropaya qaz tədarükünü böyütmək, CNG əsaslı virtual qazlaşdırma layihəsi qurmaq və ya mövcud ixrac portfelində riskləri azaltmaq istəyirsə, ən yaxşı başlanğıc kiçikdir: bir marşrut, bir KPI, bir pilot. Sonra miqyas.

Sizcə Azərbaycan üçün daha böyük imkan haradadır: yeni ölkələrə sürətli giriş (CNG/virtual qazlaşdırma), yoxsa TAP kimi magistral marşrutlarda həcmin artırılması?