SOCAR-ın 2026 seysmik planı: AI ilə daha dəqiq xəritə

SOCAR 2026-cı ildə tarixinin ən böyük seysmik tədqiqat proqramına başlayacağını açıqlayıb. Bu xəbər təkcə “daha çox seysmik” demək deyil. Mənim baxışıma görə, bu qərar Azərbaycanın neft-qaz sektorunda süni intellektin (AI) real dəyər yaratdığı ən praktik sahələrdən birinə — yeraltı məlumatların interpretasiyasına — ciddi sərmayə qoyuluşunun siqnalıdır.

Məsələ çox sadədir: yetkin yataqlarda “bir quyu da vuraq, bəlkə alındı” yanaşması artıq bahalı hobbiyə çevrilir. Büdcələr sıxılanda ən yaxşı strategiya qeyri-müəyyənliyi azaltmaq, sonra isə yalnız doğru hədəflərə investisiya etməkdir. SOCAR-ın rezervuarların inkişafı üzrə meneceri Murad Seyidovun vurğuladığı məhz budur: ən böyük dəyəri yaradan sahələri düzgün hədəfləmək və ehtiyatları daha dəqiq xəritələmək.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının məntiqi davamıdır: seysmik proqramın arxasında duran texnoloji düşüncə, AI-nın seysmik məlumat analitikası, rezervuar modelinin təkmilləşdirilməsi və hasilatın optimallaşdırılması üçün necə istifadə oluna biləcəyi.

Niyə “ən böyük seysmik proqram” indi bu qədər vacibdir?

Qısa cavab: Çünki yetkin yataqlarda hər əlavə barrel daha bahalıdır və səhv qərarın qiyməti kəskin artır.

Azərbaycan kimi uzun illərdir istehsal edən ölkələrdə yetkin yataqların idarə edilməsi iki çətinlik yaradır:

1. Geoloji mürəkkəblik artır — eyni strukturda illərlə müxtəlif laylar işlənib, su basması, təzyiq dəyişimi, qum, parafin və digər faktorlar interpretasiyanı çətinləşdirir.
2. Məlumat “çoxdur”, amma uyğun deyil — onilliklərin seysmik, quyu, hasilat və təzyiq məlumatları var; lakin formatlar, keyfiyyət və “etiketləmə” fərqlidir.

Seysmik proqramın böyüməsi burada təsadüfi deyil. Yeni seysmik köhnə hipotezləri yenidən test etməyə, ehtiyatların dəqiq müəyyən edilməsinə, həm də canlandırma (redevelopment) üçün daha rasional plan qurmağa imkan verir.

Mənim fikrimcə, bu addım 2026 üçün daha böyük kontekstə də oturur: qlobal neft qiymətlərinin dəyişkənliyi fonunda şirkətlər “kapital intizamı”nı (capex discipline) prioritet edir. Yəni, çox xərc çəkib sonra “görək nə oldu” yox — əvvəlcə ölç, modelləşdir, seç, sonra investisiya et.

Seysmik + AI: dəyər harada yaranır?

Qısa cavab: AI seysmik məlumatdan sürətli interpretasiya, daha dəqiq faydalı siqnal çıxarma və qərarların prioritetləşdirilməsi üçün istifadə olunur.

Seysmik tədqiqatın klassik problemi interpretasiyanın vaxt və insan resursu baxımından ağır olmasıdır. Üstəlik, interpretasiya fərqli komandalar arasında fərqli nəticələr verə bilər. AI burada üç istiqamətdə konkret fayda verir.

1) Avtomatik “feature” aşkarlanması və interpretasiya sürəti

Müasir geofizikada AI modelləri seysmik həcmlərdə aşağıdakı obyektləri tanımaq üçün istifadə olunur:

• fay (fault) və qırılma zonaları
• kanallar və kollektor geometriyası
• duz strukturları (olan regionlarda)
• stratigrafik sərhədlər
• “sweet spot” ehtimalı yüksək zonalar

Burada əsas effekt odur ki, geofizik mühəndis sıfırdan “çəkib çıxarmır”, daha çox yoxlayır və korrektə edir. Bu, interpretasiya dövrünü aylarla yox, həftələrlə ölçülən səviyyəyə endirə bilər.

2) Keyfiyyətə nəzarət (QC) və səs-küyün azaldılması

Seysmik məlumat həmişə təmiz olmur. Xüsusən də dəniz şəraitində və ya mürəkkəb geologiyada səs-küy, çoxqatlı əks-səda, ölçmə artefaktları olur. AI yanaşmaları:

• denoising (səs-küyün azaldılması)
• “missing traces” bərpası
• anomaliyaların aşkarı

kimi işlərdə güclüdür. Nəticədə interpretasiya daha etibarlı olur və yanlış pozitivlərin sayı azalır.

3) Seysmik məlumatın quyu və hasilat məlumatı ilə birləşdirilməsi

Ən böyük pul burada qazanılır: seysmik təkbaşına qərar vermir, qərar verdirən isə inteqrasiya olunmuş modeldir.

AI ilə seysmik atributlar (amplituda, impedans, tezlik, coherency və s.) quyu logları, nümunələr (core), təzyiq və hasilat tarixi ilə birləşdirilərək:

• rezervuarın porozluq/paylanma xəritəsi
• su basması riski xəritəsi
• əlavə qazma üçün prioritet zonalar

kimi əməliyyat yönümlü nəticələr çıxarılır.

SOCAR-ın tərəfdaşlıq xətti nə deməkdir?

Qısa cavab: “Baker Hughes”, “Halliburton”, “Schlumberger” kimi tərəfdaşlar data toplama, modelləşdirmə və alət ekosistemi baxımından prosesin sürətini və keyfiyyətini artırır.

RSS mənbədə qeyd olunur ki, seysmik işlərlə yanaşı digər məlumat toplama prosesləri də beynəlxalq tərəfdaşlarla aparılır. Bu detalı çox adam “adi xəbər cümləsi” kimi oxuyur, amma məncə burada iki strateji məna var:

1. Data ekosistemi qurulur. AI layihələrinin 70%-i modeldən yox, məlumatın hazırlanmasından “yanır”. Data toplama, standartlaşdırma, metadata, versiyalama — bunlar olmadan AI sadəcə demo qalır.
2. Best-practice transferi sürətlənir. Bu şirkətlərdə artıq bənzər problemlər üçün hazırlanmış iş axınları, alətlər, təhlükəsizlik standartları və MLOps yanaşmaları var.

Amma bir şərtlə: SOCAR daxilində də “sahiblənmə” olmalıdır. Əgər analitika yalnız vendor tərəfində qalırsa, nəticə davamlı olmur. Uğurlu ssenaridə vendor alət verir, SOCAR isə domen biliklərini, qərar məntiqini və əməliyyat reallığını modelə daşıyır.

2026 seysmik proqramı AI üçün necə “təməl data” rolunu oynayır?

Qısa cavab: Böyük seysmik proqram AI üçün həm həcmi, həm də keyfiyyəti artırır; bu da proqnozların etibarlılığını yüksəldir.

AI modelləri üçün “təməl data”nın iki ölçüsü var: həcm və etiketlənmiş keyfiyyət.

• Həcm: daha çox seysmik sahə və daha sıx ölçmə daha çox nümunə deməkdir.
• Keyfiyyət: interpretasiya edilmiş lay sərhədləri, quyu ilə kalibrasiya olunmuş atributlar, düzgün QC prosesləri.

SOCAR yetkin yataqlarda ehtiyatların “daha dəqiq xəritələnməsi”ni hədəfləyirsə, bu artıq AI üçün ideal ssenaridir: modelə “nəyi tapmalı olduğunu” öyrətmək olur.

Burada vacib bir nüans var: AI-nın məqsədi geoloqu əvəz etmək deyil. Məqsəd qərarın riskini azaltmaqdır. Yetkin yataqda bir səhv quyu qərarı milyonlarla dollar deməkdir; AI-nın 5–10% daha yaxşı prioritetləndirmə verməsi belə capex-in effektivliyini ciddi yaxşılaşdırır.

Praktik yol xəritəsi: şirkətlər bunu necə edir?

Qısa cavab: ən yaxşı nəticə “pilot → ölç → genişləndir” yanaşması ilə gəlir.

Bu tip seysmik+AI təşəbbüslər üçün sahədə işləyən, real nəticə verən yanaşma adətən belə görünür:

1. Use-case seçimi (6–8 həftə):
   • ən böyük iqtisadi təsir haradadır? (əlavə qazma, su basmasının idarəsi, workover planı)
   • hansı yataqda data hazırdır?
2. Məlumat inventarı və data hazırlığı (8–12 həftə):
   • seysmik həcmlər, quyu logları, hasilat tarixçəsi
   • data keyfiyyət auditinin aparılması
3. Pilot model (8–10 həftə):
   • AI ilə fault/kanal tanıma və ya “sweet spot” skoru
   • nəticələr geoloq/geofizik tərəfindən yoxlanılır
4. Sahə qərarı ilə bağlama (4–6 həftə):
   • modelin verdiyi prioritetlə real planın uyğunlaşdırılması
   • KPI-ların təyin edilməsi
5. MLOps və miqyaslama:
   • modelin versiyalanması, yenilənməsi
   • yeni seysmik gələndə avtomatik yenidən təlim

Əgər məqsəd LEADS-dirsə (məsələn, AI konsultasiyası, data platforması, seysmik interpretasiya həlləri), bu yol xəritəsi oxucuya “nədən başlamaq lazımdır” sualına konkret cavab verir.

Hansı KPI-lar AI-nın dəyərini ölçür?

Mənim sevdiyim KPI-lar texniki yox, biznes yönümlü olur:

• interpretasiya dövrünün azalması (məsələn, 12 həftədən 6 həftəyə)
• səhv prioritetləndirmə nəticəsində “boş” intervalların azalması
• seçilmiş quyularda ilkin hasilatın planla uyğunluğu
• workover və infill planında uğur faizi
• ehtiyat qiymətləndirməsində qeyri-müəyyənlik diapazonunun daralması

Burada məqsəd “model accuracy” ilə öyünmək deyil; məqsəd qərar keyfiyyətini sübut etməkdir.

Tez-tez verilən suallar: seysmik + AI ilə bağlı real narahatlıqlar

AI seysmik interpretasiyada səhv edəndə nə olur?

AI səhv edəcək. İnsan da edir. Doğru yanaşma “AI qərar verir” yox, AI tövsiyə verir, ekspert təsdiqləyir modelidir. Üstəlik, uncertainty (qeyri-müəyyənlik) skoru verən modellər seçilməlidir.

Məlumat məxfiliyi və təhlükəsizlik necə qorunur?

Neft-qaz datası strateji aktivdir. Ən işlək model: kritik məlumatın lokallaşdırılması (on-prem və ya ölkədaxili bulud), giriş hüquqları, audit logları, vendorla aydın data ownership razılaşmaları.

Bu yanaşma yalnız “böyük şirkətlər” üçündür?

Yox. Orta ölçülü operatorlar da seçilmiş bir yataqda pilotla başlaya bilər. Əsas şərt: data nizam-intizamı və biznes sualının düzgün qoyuluşu.

SOCAR-ın 2026 addımı Azərbaycanın enerji sektoruna nə vəd edir?

SOCAR-ın 2026-cı ildə ən böyük seysmik proqramı bir şeyin etirafıdır: gələcək hasilat artımı çox vaxt yeni kəşfdən yox, daha yaxşı məlumatdan və daha ağıllı qərardan gələcək. Mən bunu xüsusən yetkin yataqlar üçün doğru sayıram.

Bu seriyada davamlı vurğuladığımız fikir də budur: Azərbaycanın energetika və neft-qaz sektorunda süni intellekt “gözəl təqdimat” üçün deyil, operativ effektivlik, təhlükəsizlik, capex optimallaşdırması və riskin azaldılması üçün lazımdır. Seysmik məlumat bu ekosistemin ən böyük və ən çətin hissəsidir — ona görə də burada qazanılan hər kiçik üstünlük böyük pula çevrilir.

Əgər siz enerji şirkətində geologiya, geofizika, hasilat, rəqəmsal transformasiya və ya data idarəetməsi ilə məşğulsunuzsa, 2026 seysmik proqramını bir “xəbər” kimi yox, AI üçün platforma qurmaq şansı kimi görün. Məncə düzgün sual budur: yeni seysmik həcmlər gələndə onları sadəcə arxivə qoyacağıq, yoxsa AI ilə qərar keyfiyyətini ölçülə bilən şəkildə artıracağıq?

Növbəti addım üçün ən yaxşı başlanğıc: bir yataq seçin, bir use-case seçin və 90 günə nəticə verəcək pilot planı qurun.