AI ilə geoloji kəşfiyyat: Qarabağda yeni mərhələ

2025-ci ilin noyabrında Prezident İlham Əliyev AMEA-nın 80 illik yubileyində bir cümlə ilə gözləntiləri yüksəltdi: “Yaxın bir neçə ay ərzində geoloji kəşfiyyat işləri ilə bağlı ölkəyə çox yaxşı xəbərlər gələcək.” Xəbərin özü qısa idi, amma alt qatında böyük mesaj var: Qarabağ və Şərqi Zəngəzur kimi sovet dövründə yetərincə tədqiq edilməmiş ərazilərdə müasir texnologiyalarla (peyk müşahidəsi, zondlama, uzaqdan ölçmə) yeni kəşfiyyat mərhələsi başlayıb.

Məncə ən maraqlı tərəf “müasir texnologiya” ifadəsinin nə demək olduğudur. 2025-ci ildə bu söz çox vaxt süni intellekt olmadan təsəvvür edilmir. Çünki geoloji kəşfiyyat artıq təkcə xəritə və ekspedisiya deyil — bu, petabaytlarla geofiziki məlumat, minlərlə nümunə, yüzlərlə ssenari və çox ciddi risk idarəçiliyidir. AI bu yükün altından “daha sürətli” yox, daha dəqiq və daha şəffaf çıxmağa kömək edir.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının bir hissəsidir və məqsədi sadədir: Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyat gündəminə AI prizmasından baxmaq, neft-qaz və mədən şirkətləri üçün praktik yol xəritəsi vermək, eyni zamanda maraqlı tərəflərlə ünsiyyətin necə yaxşılaşa biləcəyini göstərmək.

“Yaxşı xəbərlər” niyə məhz geoloji kəşfiyyatdan gələ bilər?

Birbaşa cavab: çünki regionun məlumat boşluğu böyükdür və məlumat boşluğu olan yerdə texnologiyanın qazancı daha yüksək olur. Sovet dövründə bəzi sahələr ya ümumiyyətlə tədqiq edilməyib, ya da bugünkü dəqiqlik tələblərinə uyğun olmayan metodlarla araşdırılıb. Prezidentin vurğuladığı “əraziyə girmədən müəyyən etmək” yanaşması isə bu günün praktikasıdır.

Geoloji kəşfiyyatın iqtisadi təsiri yalnız “yataq tapdıq”la bitmir. Tapıntı varsa:

• Kapital axını artır (kəşfiyyatdan inkişaf mərhələsinə keçid üçün investisiya)
• Yerli podratçılıq canlanır (laboratoriyalar, sahə xidmətləri, logistika)
• İş yerləri yaranır (xüsusən geoloq, geofizik, data mühəndisi, HSE, dron operatoru)
• Dövlət üçün ən vacibi: planlaşdırma dəqiqləşir (hansı ərazidə nə qədər risk var, harada infrastruktur sərfəlidir)

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur kontekstində bu, bərpa-quruculuq və iqtisadi aktivləşmə ilə birbaşa bağlıdır.

AI geoloji kəşfiyyatda nəyi real olaraq yaxşılaşdırır?

Birbaşa cavab: AI kəşfiyyatın üç ən bahalı problemini həll edir — məlumatın qarışıqlığı, qeyri-müəyyənlik və qərar sürəti.

Peyk və uzaqdan zondlama: “əraziyə girmədən” nəticə almaq

Prezidentin çıxışında xüsusi vurğu var: peykdən tədqiqat və zondlama. Bu istiqamətdə AI-nın rolu çox praktikdir:

• Yer örtüyü və xətti strukturların tanınması: faylar, çat sistemləri, litholoji sərhədlər kimi geoloji “izlər” görüntülərdən çıxarılır.
• Anomaliya aşkarlanması: spektral imzalar üzrə mineralizasiya ehtimalı olan zonalar filtr edilir.
• Prioritetləşdirmə: 100 kvadrat km-lik ərazidən 5–10 “ən perspektiv” hədəf sahəsi seçilir.

Bu yanaşma həm təhlükəsizliyi artırır (minatəhlükəsi olan ərazilərdə riskin azaldılması kimi), həm də sahə işlərini daha məqsədli edir.

Seismika və geofizika: modelin “yaddaşı” insanınkından güclüdür

Neft-qaz kəşfiyyatında 2D/3D seysmik interpretasiya illərlə davam edə bilər. AI burada iki cür kömək edir:

1. Sürətləndirmə: horizontların, qırılmaların, duz strukturlarının ilkin interpretasiyası avtomatik işarələnir.
2. Keyfiyyətin sabitləşdirilməsi: müxtəlif komandaların interpretasiya fərqlərini azaldan standartlaşdırılmış yanaşma verir.

Mənim müşahidəmə görə, şirkətlər çox vaxt AI-dan “tam avtomatik interpretasiya” gözləyir və məyus olur. Düz yanaşma başqadır: AI “ilk draft”ı hazırlayır, geoloq onu doğrulayır və biznes qərarı daha tez yetişir.

Qeyri-ənənəvi yataqlar və ehtimal əsaslı qərarlar

Xəbərdə “qeyri-ənənəvi neft yataqlarının” uzaqdan müəyyən edilməsindən də danışılır. Burada əsas məsələ bir göstərici ilə qərar vermək deyil. AI-nın güclü olduğu yer:

• çoxsaylı siqnalları birləşdirib ehtimal xəritəsi yaratmaqdır;
• “bu sahə mütləq yataqdır” demək yox, risk profilini çıxarmaqdır.

Biznes dili ilə desək: AI, kəşfiyyatda “hissiyat”ı azaldır, riskin qiymətini isə daha aydın göstərir.

Qarabağ və Şərqi Zəngəzur üçün AI əsaslı kəşfiyyat yol xəritəsi

Birbaşa cavab: yol xəritəsi məlumatdan başlayır, hədəflə bitir — arada isə governance və komanda var. Bu tip layihələrdə ən çox batırılan yer alqoritm deyil, təşkilati dizayndır.

1) Məlumat inventarizasiyası və “vahid həqiqət mənbəyi”

İlk addım bütün mövcud mənbələri bir araya yığmaqdır:

• arxiv geoloji hesabatlar (rəqəmsallaşdırma daxil)
• peyk məlumatları (optik, radar)
• aeromaqnit, qravimetriya və digər geofiziki setlər
• geokimya nümunələri, laboratoriya nəticələri

Burada məqsəd sadəcə toplamaq deyil. Məqsəd metadata intizamı yaratmaqdır: hansı məlumat nə vaxt, hansı dəqiqliklə, hansı koordinat sistemində ölçülüb.

2) Model seçimindən əvvəl “problem tərifi”

AI layihələrinin yarısı “model seçimi”nə çox tez getdiyi üçün uğursuz olur. Əvvəl cavablandırılmalı suallar:

• Biz mineral axtarırıq, yoxsa neft-qaz perspektivi?
• Məqsəd “hədəf zonalar”ın seçilməsidir, yoxsa “ehtiyat qiymətləndirməsi”?
• Uğur metrikası nədir: hədəf dəqiqliyi, sahə xərclərinin azalması, qazma riskinin düşməsi?

Bu suallar olmadan yaxşı model də zəif nəticə verəcək.

3) “Human-in-the-loop” – alim və mühəndis birlikdə işləməlidir

Prezident Azərbaycan alimlərini bu işlərə dəvət edir. Bu, düzgün istiqamətdir, amma praktik şərt var: alimlər data komandasına, data komandası sahə komandasına bağlanmalıdır.

Effektiv struktur adətən belə olur:

• geoloq/geofizik (domain sahibi)
• data scientist (model qurur)
• data engineer (pipeline və data keyfiyyəti)
• GIS mütəxəssisi (məkan inteqrasiyası)
• HSE və əməliyyat (sahə reallığı)

Bu komanda “raport” yox, hədəf seçimi kimi konkret qərar çıxarmalıdır.

4) Pilotdan istehsalata: 90 günlük real sınaq

Mən daha çox 90 günlük pilotlara inanıram, nəinki 18 aylıq “böyük transformasiya” planlarına. 90 gün üçün nümunə plan:

1. 2 həftə: data audit + prioritet sahələrin seçimi
2. 4 həftə: peyk/geofizika üzərində ilkin anomaliya xəritələri
3. 3 həftə: sahə doğrulaması üçün minimum proqram (məhdud nümunə)
4. 3 həftə: nəticə–xərc–risk hesabatı və növbəti faza qərarı

Bu ritm həm investoru, həm dövlət qurumlarını, həm də əməliyyat komandasını “eyni səhifədə” saxlayır.

Maraqlı tərəflərlə ünsiyyət: AI burada da iş görür

Birbaşa cavab: AI yalnız kəşfiyyat tapmaq üçün deyil, kəşfiyyatı izah etmək üçün də lazımdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda layihələr çoxşaxəlidir: dövlət qurumları, yerli icmalar, akademiya, podratçılar, investorlar, bəzən də beynəlxalq tərəfdaşlar.

AI-nın ünsiyyətdə verdiyi real faydalar:

• Standartlaşdırılmış hesabatlar: eyni formatda risk xəritələri, prioritet siyahıları, əsaslandırmalar
• Ssenari modelləşdirməsi: “bu sahəyə girsək, 6 ayda nə qədər xərcləyirik?” tipli suallara tez cavab
• İzlenebilir qərar məntiqi: niyə məhz bu blok seçildi? Hansı siqnallar üstün gəldi?

Burada vacib bir prinsip var: şəffaflıq olmadan AI etibar qazanmır. “Qara qutu model dedi” cümləsi sahədə işləməyəcək.

2026-ya baxış: AI kəşfiyyatın tempini yox, nəticə keyfiyyətini artırmalıdır

Birbaşa cavab: AI-nın ən böyük qazancı daha çox xəritə çıxarmaq deyil, daha az səhv etməkdir. Neft-qaz və mədən kəşfiyyatında bir yanlış qərar milyonlarla manatlıq sahə xərci deməkdir. Düz qurulan AI sistemi isə:

• perspektivli zonaları daha tez daraldır
• sahə proqramını məqsədli edir
• riskləri əvvəldən görünən edir
• qərar prosesini sənədləşdirir

Mən 2026-cı ilə gedərkən Azərbaycanda iki xəttin paralel güclənəcəyini gözləyirəm: bir tərəfdən geoloji işlərin miqyası böyüyəcək, digər tərəfdən isə AI və data infrastrukturu artıq “əlavə” yox, əsas şərt olacaq.

Bu yazını seriyanın kontekstinə bağlasaq, mesaj aydındır: Azərbaycanın energetika və neft-qaz sektorunda süni intellekt yalnız hasilatda deyil, kəşfiyyatın başlanğıc nöqtəsində dəyər yaradır. Kəşfiyyat düzgün qurulanda, qalan bütün zəncir (infrastruktur, istehsal, ixrac, gəlir) daha sağlam dayanır.

Əgər sizin qurum Qarabağ və Şərqi Zəngəzur kimi yeni tədqiqat zonalarında işləyirsə, mənim tövsiyəm budur: AI-ni “satın alınan proqram” kimi yox, qurulan qərar sistemi kimi görün. Yaxşı xəbərlər çox vaxt yerin altında deyil, düzgün qurulmuş prosesin içində başlayır.

Növbəti addım üçün sual sadədir: sizin kəşfiyyat komandanızda “data” qərar masasında oturur, yoxsa hesabatın sonunda əlavəyə çevrilir?