Aİ ilə Azərbaycan qaz ixracını necə daha səmərəli etmək

31 dekabr 2020-dən bəri Azərbaycan qazı Avropa İttifaqı bazarlarına fasiləsiz gedir. Bu “sadəcə ixrac” deyil: 3500 km-lik Cənub Qaz Dəhlizi boyunca onlarla alıcı, bir neçə tranzit ölkə, fərqli qaydalar, balans öhdəlikləri, nominasiya pəncərələri və risklər deməkdir. 2025-in sonuna yaxınlaşarkən bu beş illik təcrübə bir fikri daha da aydınlaşdırır: enerji diplomatiyası və boru kəməri infrastrukturu nə qədər güclüdürsə, məlumat idarəçiliyi də o qədər kritikdir.

Mənim müşahidəm budur: çox şirkət “Aİ” deyəndə yalnız proqnozlaşdırma və optimallaşdırmanı düşünür. Halbuki Azərbaycanın qaz ixracı kimi çoxşaxəli əməliyyatlarda süni intellekt daha geniş rol oynayır — planlama, riskin erkən aşkarlanması, kommersiya qərarlarının sürətlənməsi və maraqlı tərəflərlə ünsiyyətin standartlaşdırılması.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyasının kontekstində, Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çıxışının 5 ili fonunda ən praktik sualı cavablandırır: Aİ bu ekosistemdə konkret olaraq harada dəyər yarada bilər?

Beş ilin rəqəmləri: Aİ üçün niyə məhz indi doğru vaxtdır?

Ən sadə cavab: həcm artıb, coğrafiya böyüyüb, əməliyyat mürəkkəbləşib. Bu üçlük Aİ-ni “maraqlı ideya”dan “idarəetmə aləti”nə çevirir.

Rəsmi göstəricilər artımı açıq göstərir:

• Qaz hasilatı 2017-də 28,6 mlrd m³ idi, 2021-də 43,9 mlrd m³, 2024-də isə 50,4 mlrd m³.
• Qaz ixracı eyni dövrdə 8,5 mlrd m³-dən 25,3 mlrd m³-ə qalxdı.

Bu artımın əməliyyat nəticəsi var: daha çox nominasiya, daha çox balans düzəlişi, daha çox müqavilə şərti, daha çox “istisna hal”. Üstəlik 2020-dən sonra ixrac yalnız Türkiyə–Gürcüstanla məhdudlaşmadı; ilk mərhələdə Yunanıstan, Bolqarıstan, İtaliya, sonra Balkanlar və Şərqi Avropa, 2025-də isə Türkiyə üzərindən Suriya istiqaməti də əlavə olundu və ixrac ölkələrinin sayı 14-ə çatdı.

Aİ üçün “doğru vaxt” olmasının səbəbi də budur: dəyər zəncirində məlumat axını artıq ayrıca bir infrastruktur kimidir. Boru kəməri kimi, o da genişlənməlidir.

AGSC nümunəsi: kiçik komanda, böyük portfel — Aİ ilə daha çevik mümkündür

Bir çox insanın gözdən qaçırdığı detal: “Şahdəniz” qazının satış və marketinq əməliyyatlarının mərkəzində duran struktur AGSC-dir (SOCAR Qaz Əməliyyat Şirkəti xətti ilə). Məqalədə qeyd olunur ki, təxminən 45 nəfərlik ixtisaslı komanda ildə təqribən 28 mlrd m³ portfeli idarə edir.

Bu ölçü və məsuliyyət nisbəti vacib siqnaldır: Aİ, insanı əvəz etmək üçün deyil, həmin komandanın qərar keyfiyyətini və sürətini artırmaq üçün lazımdır.

30 noyabr 2025-dək AGSC ümumilikdə təxminən 260 mlrd m³ “Şahdəniz” qazı satıb; bunun 51 mlrd m³-i Avropa bazarlarına, 140 mlrd m³-i Türkiyə və Gürcüstana gedib.

Bu miqyasda Aİ-nin ən real faydası “mütləq optimallaşdırma” yox, operativ intizamın rəqəmsal gücləndirilməsidir:

• qərarların izah edilə bilən olması (audit və uyğunluq üçün)
• proseslərin standartlaşması (fərqli alıcı və ölkələrə baxmayaraq)
• insan səhvlərinin azalması (nominasiya/balans sənədlərində)

Aİ-nin birinci tətbiq nöqtəsi: nominasiya və balanslaşma “idarəetmə köməkçisi”

Qaz ticarətində gündəlik işin böyük hissəsi hesablama yox, koordinasiya və sənədləşmədir. Burada Aİ-nin ən praktik forması:

• müqavilə şərtlərini və nominasiya qaydalarını “yadda saxlayan” daxili copilot
• uyğunsuzluqları əvvəlcədən görən anomaliya aşkarlanması
• gecikmə riskini ölçən əməliyyat risk skoru

Nəticə: komanda eyni resursla daha çox bazarı idarə edir və “yanğın söndürmə” azalır.

Cənub Qaz Dəhlizi: 3500 km-lik xəttdə Aİ-nin real işi nədir?

Cənub Qaz Dəhlizi (CQD) bir marşrutdan daha çoxdur: bir-birinə bağlı üç boru kəməri sistemi və çoxsaylı tərəfdaş deməkdir. Belə ekosistemdə Aİ-nin ən güclü tərəfi bütöv təsvir yaratmaqdır.

“Single source of truth”: vahid əməliyyat mənzərəsi

Praktik problem belə görünür: məlumatlar müxtəlif sistemlərdə olur — ölçmə (metering), SCADA, kommersiya müqavilələri, daşınma tutumları, maliyyə hesablaşmaları, e-poçt təsdiqləri. Aİ burada “proqnoz modeli” kimi yox, birləşdirici qat kimi işləməlidir:

• məlumatların avtomatik uyğunlaşdırılması (reconciliation)
• fərqli mənbələrdəki uyğunsuzluqların səbəb analizi
• hadisə zənciri analitikası (məsələn, təzyiq dalğalanması → həcmlər → balans düzəlişi → cərimə riski)

Bu yanaşma “Aİ tətbiq etdik” demək üçün deyil. Cərimə, reputasiya və təchizat davamlılığı riskini azaltmaq üçündür.

Proqnozdan daha önəmli məsələ: “proqnoza inanmaq”

Enerji şirkətlərində proqnoz aləti çoxdur, amma bir problem qalır: istifadəçi proqnoza inanmadıqda, hamı yenə Excel-ə qayıdır. CQD kimi kritik xəttdə həllin şərti budur:

• modellər izah edilə bilən olmalıdır (niyə belə dedi?)
• model performansı açıq ölçülməlidir (MAPE, bias və s.)
• qərar qaydaları əvvəlcədən razılaşdırılmalıdır (model nə vaxt “avtopilot”, nə vaxt “tövsiyə”dir?)

Burada ən yaxşı praktika “tam avtomatlaşdırma” yox, human-in-the-loop yanaşmasıdır.

Avropa bazarı ilə uzunmüddətli müqavilələr: Aİ kommersiyada necə kömək edir?

Məqalədə vurğulanan əsas sütunlardan biri 2013-də imzalanmış 25 illik qaz satış müqavilələridir. “Şahdəniz-2” ixracının 62,5%-i (təxminən 10 mlrd m³) Avropa bazarına yönəlib.

Belə uzunmüddətli çərçivədə Aİ-nin kommersiya dəyəri üç istiqamətdə daha tez görünür:

1) Müqavilə analitikası və öhdəlik nəzarəti

Aİ əsaslı müqavilə analitikası aşağıdakıları “axtarış” səviyyəsinə endirir:

• take-or-pay, deliver-or-pay bəndləri
• force majeure şərtləri və bildiriş pəncərələri
• qiymət formulları və indeks əlaqələri
• keyfiyyət spesifikasiyaları və ölçmə qaydaları

Bu, hüquq şöbəsini əvəz etmir. Kommersiya komandası üçün qərar sürətini artırır.

2) Portfel səviyyəsində optimallaşdırılmış qərar dəstəyi

Avropa bazarında likvidlik yüksəkdir, amma qeyri-müəyyənlik də yüksək ola bilir. Aİ burada “maksimum mənfəət” romantikasından daha praktik iş görməlidir:

• ssenari planlama (3–5 ssenari ilə)
• riskə görə tənzimlənmiş qərar tövsiyələri (VaR məntiqi ilə)
• tutum məhdudiyyətləri daxil olmaqla planlama

3) Maraqlı tərəflərlə ünsiyyət: Aİ burada underrated-dir

Azərbaycanın qaz ixracı yalnız mühəndislik deyil; etibardır. Aİ burada çox konkret kömək edir:

• standartlaşdırılmış hesabat mətnləri (alıcı, tranzit operatoru, tənzimləyici üçün)
• hadisə zamanı sürətli “status update” paketləri (nə oldu, təsir nədir, bərpa planı)
• daxili bilik bazası: qərarların arxivi və səbəbi

Mənim mövqeyim aydındır: enerji təchizatında etibarın yarısı texniki sabitlikdir, digər yarısı isə aydın kommunikasiya.

Təhlükəsizlik və etibarlılıq: Aİ-ni harada saxlamalı, harada buraxmalı?

Neft-qazda Aİ layihələrinin uğursuzluğunun tipik səbəbi “model pisdir” deyil. Səbəb budur: kritik sistemlərdə Aİ-yə həddindən artıq səlahiyyət verilir, amma idarəetmə (governance) zəif qalır.

Aşağıdakı çərçivə işləyir:

1. Aİ tövsiyə verir, icra əmri vermir (xüsusən ilkin mərhələdə)
2. Modelin qərarları loglanır və izah olunur (audit üçün)
3. Məlumat keyfiyyəti metriklə ölçülür (nə qədər “çirkli data” var?)
4. Kiber risklər ayrıca idarə edilir (model, data pipeline, giriş hüquqları)

Bu yanaşma həm əməliyyat təhlükəsizliyini, həm də reputasiya riskini aşağı salır.

“People also ask” tipli suallara qısa cavablar

Aİ Azərbaycan qaz ixracında ən tez harada nəticə verir?

Nominasiya/balans proseslərində və müqavilə analitikasında. Burada nəticə aylarla yox, həftələrlə ölçülə bilər: səhvlər azalır, qərar sürəti artır.

Aİ CQD kimi böyük infrastrukturda nəyə görə çətin tətbiq olunur?

Çünki problem texnologiya deyil, məlumatın parçalanması və idarəetmə qaydalarının razılaşdırılmasıdır. Əvvəl data və proses xəritəsi, sonra model.

AGSC tipli komandalar Aİ-dən necə faydalanır?

“Bir komanda, daha çox bazar” prinsipi ilə. Aİ gündəlik koordinasiya yükünü azaldır, komandanın diqqətini daha dəyərli qərarlara yönəldir.

Növbəti addım: beş ildən on ilə gedən yolda Aİ planı necə qurulmalıdır?

Azərbaycan qazının Avropa bazarlarına çıxışının beş ili göstərdi ki, strateji layihələr yalnız tikinti ilə bitmir. Əsl iş ondan sonra başlayır: istismar, koordinasiya, etibar, riskin idarəsi.

Mən olsaydım, 2026 üçün Aİ yol xəritəsini belə qurardım:

1. 6–8 həftəlik “data readiness” auditi (mənbələr, keyfiyyət, məsuliyyət)
2. Nominasiya/balans üzrə pilot copilot (1 bazar, 1–2 alıcı ilə)
3. Müqavilə analitikası və öhdəlik xəbərdarlıq sistemi
4. Portfel ssenari planlama paneli (idarəetmə komitəsi üçün)

Bu seriyanın ümumi xətti dəyişmir: Azərbaycanın energetika və neft-qaz sektorunda süni intellekt ən böyük təsiri istehsalda yox, qərar keyfiyyətində və əməliyyat intizamında verir.

İndi əsas sual budur: Avropa bazarlarında növbəti beş il böyümə planı qurularkən, Aİ sizin komandada “təcrübəli analitik” kimi yanınızda olacaq, yoxsa yenə kənardan baxan pilot layihə kimi qalacaq?