Abşeron FID-i: AI ilə daha dəqiq investisiya qərarı

2025-ci ilin ən diqqətçəkən enerji xəbərlərindən biri “Abşeron” qaz-kondensat yatağı ilə bağlı yekun investisiya qərarının (FID) gələn il verilməsi barədə açıqlamadır. SOCAR-ın vitse-prezidenti Babək Hüseynovun dediyi bu cümlə əslində təkcə bir layihənin təqvimi deyil — Azərbaycanın neft-qaz sektorunda qərarvermənin keyfiyyəti barədə müzakirəni yenidən gündəmə gətirir.

Məncə FID mövzusu çox vaxt yanlış anlaşılır: sanki bu, “pul var, tikirik” qərarıdır. Əslində FID — texniki risk, hasilat profili, geologiya qeyri-müəyyənliyi, təchizat zənciri, təhlükəsizlik, karbon izi, hüquqi şərtlər və maliyyə ssenarilərinin eyni masada toqquşduğu bir “həqiqət testi”dir. Bu testdə isə süni intellekt (AI) düzgün tətbiq olunanda işin xırdalıqlarını görünən edir və ən bahalı səhvlərin qarşısını vaxtında alır.

Bu yazı “Azərbaycanın Energetika və Neft-Qaz Sektorunu Süni İntellekt Necə Dəyişdirir” seriyamızın məntiqi davamıdır: Abşeron kimi iri aktivlərdə AI-nin əməliyyatların optimallaşdırılması və investisiya qərarlarının dəqiqliyini artırması üçün real, praktik rolunu danışacağıq.

Abşeron layihəsi niyə indi daha kritik görünür?

Abşeron yatağı sadəcə daha bir dəniz layihəsi deyil; o, Azərbaycanın qaz gündəmini bir neçə istiqamətdən sıxır. Birincisi, yatağın ehtiyatları haqqında açıq şəkildə danışılan rəqəm 350 milyard kubmetrdir. Bu ölçü birbaşa “növbəti 10–20 ilin planlaması” deməkdir.

İkincisi, layihə tərəfdaşlığı daha “beynəlxalq” görünür: SOCAR, TotalEnergies və ADNOC-un iştirak payları konfiqurasiyası artıq məlumdur — SOCAR və TotalEnergies hər biri 35%, ADNOC isə 30% payla. Bu tip üçtərəfli struktur bir üstünlük verir: maliyyə və texniki təcrübə paylaşılır. Amma bir çətinlik də yaradır: qərarvermə prosesində razılaşma xərci artır, yəni hər rəqəm və fərziyyə daha ciddi sübut tələb edir.

Üçüncüsü, 2025-in sonu Avropa qaz gündəmi üçün gərgin fon yaradıb. Qitə enerji təhlükəsizliyi mövzusunda daha sərt mövqe tutur və tədarük marşrutlarını diversifikasiya etməyə davam edir. Bu şəraitdə Abşeron kimi layihələrə “sadəcə hasilat” kimi yox, ixrac dayanıqlığı kimi baxılır.

Burada əsas sual belədir: FID-in gecikməsi problem deyil, amma FID-in səhv verilməsi fəlakətdir. AI-nin dəyəri də məhz buradadır.

FID qərarını həqiqətən nə çətinləşdirir?

FID-in çətinliyi bir cümlədədir: qeyri-müəyyənlik çoxdur, kapital isə bahadır. Dəniz layihələrində (xüsusən qaz-kondensat) qərarvermə üç “blok” üzərində qurulur:

1. Yeraltı (subsurface): yatağın davranışı, quyu məhsuldarlığı, təzyiq rejimi, su/gaz dinamikası
2. Yerüstü (surface): platforma, boru kəməri, emal, kompressorlar, təhlükəsizlik və fasiləsiz iş rejimi
3. Kommersiya və risk: CAPEX/OPEX, bazar qiymətləri, müqavilə şərtləri, sığorta, tənzimləmə, ESG tələbləri

Problemi böyüdən detal budur: bu üç blok eyni anda dəyişir. Məsələn, quyu məhsuldarlığı gözləntiləri 8–12% aşağı düşərsə, platformanın dizaynı, kompressor gücü və hətta boru xətti rejimi yenidən hesablanmalıdır. Bu isə həm vaxtdır, həm pul.

AI burada “sehr” deyil. Sadəcə yaxşı qurulmuş məlumat axını və modelləşdirmə ilə hesablamaları daha sürətli, daha sabit və daha izah edilə bilən edir.

Süni intellekt FID dəqiqliyini necə artırır? (real istifadə ssenariləri)

AI-ni FID masasına gətirəndə məqsəd bir şeydir: daha az fərziyyə, daha çox sübut. Aşağıdakı yanaşmalar Abşeron kimi layihələr üçün ən praktik olanlardır.

Geoloji və geofiziki analizdə AI: “nəyi bilmədiyimizi” tapmaq

Ən böyük risklərdən biri geologiyada “kiçik” görünən uyğunsuzluqlardır. AI əsasən iki yerdə kömək edir:

• Seismik interpretasiyada pattern tanıma: qırılmaların və lay sərhədlərinin daha stabil izlənməsi
• Qeyri-müəyyənlik xəritələri: modelin harada zəif olduğunu göstərən risk zonaları

Praktik nəticə: FID sənədinə “orta ssenari” yazmaq asandır, amma banklar və tərəfdaşlar “pis ssenari”yə baxır. AI ilə pis ssenari daha realist və əsaslandırılmış olur.

Hasilat proqnozu və quyu performansı: daha az sürpriz

FID mərhələsində ən çox mübahisə edilən hissə adətən budur: “Plateau neçə il davam edəcək?” və “decline curve nə qədərdir?”

Burada AI iki yolu birləşdirə bilir:

• Tarixi analoqlardan öyrənən ML əsaslı proqnozlar
• Fiziki əsaslı reservoir simulyasiyası ilə hibrid modellər

Mənim müşahidəm: şirkətlər ya yalnız simulyasiyaya güvənir, ya da yalnız statistikaya. İkisi birlikdə işləyəndə, nəticə həm daha inandırıcı olur, həm də ssenari sayını artırmaq mümkünləşir.

CAPEX/OPEX optimallaşdırması: “daha ucuz” yox, “daha ağıllı”

Ənənəvi yanaşmada xərc optimallaşdırması çox vaxt gec başlanır və “kəsinti” kimi tətbiq olunur. AI ilə isə optimallaşdırma erkən mərhələdə, dizayn seçimləri masadaykən edilir:

• Təchizat paketlərinin qiymət dispersiyasının analizi
• Gecikmə risklərinin (logistika, podratçı performansı) proqnozlaşdırılması
• Alternativ dizayn variantları üçün sürətli “what-if” hesablamaları

Bu, xüsusən 2025–2026 kimi qiymət volatilliyi olan dövrdə önəmlidir. Neft qiyməti və xidmət bazarı şərtləri dəyişəndə, FID-in arxasındakı plan da elastik olmalıdır.

Təhlükəsizlik və etibarlılıq: planı kağızda yox, əməliyyatda doğrulamaq

Dəniz əməliyyatlarında hər saat dayanma (downtime) baha başa gəlir. AI-nin ən “satılan” istifadəsi predictive maintenance-dir, amma FID kontekstində daha dərin fayda var:

• Kritik avadanlıqlar üçün risk əsaslı etibarlılıq modeli (kompressor, turbin, separator)
• Ehtiyat hissəsi strategiyasının optimallaşdırılması
• İş icazələri və təhlükəli işlərin (permit to work) anomaliya analizi

FID sənədində “ildə X saat dayanma gözlənilir” cümləsi yazmaq olar. AI ilə bu rəqəmin arxasında real risk modeli olur.

Snippet: “Yaxşı FID — rəqəmlərin çoxluğu deyil, ən kritik rəqəmlərin izah oluna bilməsidir.”

SOCAR və tərəfdaşlar üçün AI yol xəritəsi: 90 gündə başlanacaq işlər

AI təşəbbüsləri çox vaxt “böyük transformasiya” adı ilə uzanır. Mən bu yanaşmanın tərəfdarı deyiləm. Abşeron kimi aktivlərdə ən yaxşı nəticə kiçik, ölçülə bilən pilotlardan çıxır.

1) FID üçün vahid “data room” məntiqi

Ən birinci addım texnologiya deyil, intizamdır:

• Seismik, quyu, istehsal, təmir, xərc və plan məlumatları üçün vahid kataloq
• Məlumat keyfiyyəti qaydaları: versiya nəzarəti, audit izi, məsul şəxslər
• Tərəfdaşlarla paylaşım üçün hüquqi və təhlükəsizlik çərçivəsi

2) 3 pilot use-case seçin (və ölçün)

Məqsəd “AI tətbiq etdik” demək deyil. Məqsəd nəticədir. Bu üç pilot daha realdır:

1. Quyu məhsuldarlığı proqnozu (məsələn, 6–12 aylıq dəqiqlik)
2. Gecikmə risk modeli (layihə təqvimi üçün)
3. Kritik avadanlıq etibarlılığı (downtime ehtimalı)

Hər pilot üçün 2 ölçü kifayətdir:

• qərar müddətinin qısalması (məsələn, 3 həftədən 5 günə)
• proqnoz xətasının azalması (məsələn, MAPE və ya RMSE)

3) İnsan faktoru: geoloq və mühəndisi “modelə tərcüməçi” edin

AI komandası təkbaşına uğur gətirmir. Ən effektiv model, sahəni bilən mütəxəssisin sualını düzgün kodlaşdıranda yaranır. Ona görə:

• Geoscience və production komandalarında “AI champion” rolunu rəsmiləşdirin
• Model nəticələri üçün “izah paneli” (explainability) qurun
• Qərar protokollarına AI nəticəsinin necə daxil ediləcəyini əvvəlcədən yazın

Tez-tez verilən suallar: Abşeron FID və AI haqqında

AI FID qərarını avtomatik verə bilər?

Xeyr. AI qərarı vermir, qərarın arxasındakı fərziyyələri test edir, ssenariləri sürətləndirir və riskləri görünən edir.

AI tətbiqi üçün böyük büdcə lazımdır?

Düzgün seçilmiş pilotlar üçün yox. Ən bahalı hissə adətən proqram yox, məlumatın hazırlanması və proses intizamıdır.

Tərəfdaşlı layihələrdə AI daha çətindir?

Bəli, amma dəyəri də daha yüksəkdir. Çünki tərəfdaşlıqda hər rəqəm daha çox sual doğurur; AI həmin suallara daha tez cavab hazırlayır.

Abşeron investisiya qərarı nəyi dəyişəcək — və AI burada niyə “məcburi”dir?

Abşeron üzrə FID-in gələn il gözlənməsi bazar üçün sadə mesaj verir: layihə “ikinci faza” kimi daha böyük mərhələyə keçmək üçün son hesablarını tamamlayır. Bu, həm SOCAR üçün, həm də tərəfdaşlar üçün kapitalın necə yönəldiləcəyini müəyyən edir.

Mənim mövqeyim aydındır: Azərbaycanın neft-qaz sektorunda növbəti böyük üstünlük yeni yataq tapmaqdan çox, mövcud layihələrdə daha az səhv etməkdir. AI isə məhz səhvlərin bahalaşdığı yerdə dəyər yaradır — FID masasında.

Bu seriyanın digər yazılarında əməliyyatların optimallaşdırılması, təhlükəsizlik analitikası və istehsalatda avtomatlaşdırma mövzularına daha geniş giririk. Abşeron nümunəsi isə bir şeyi göstərir: AI yalnız “istehsalda” yox, investisiya qərarında da liderlik alətidir.

Əgər siz SOCAR ekosistemində, podratçı şirkətdə, xidmət provayderində və ya enerji layihələrinə maliyyə baxan komandadasınızsa, indi edəcəyiniz ən ağıllı addım budur: FID üçün 3 pilot seçin, 90 gün işlədin, nəticəni ölçün.

Sual açıq qalır: Abşeron kimi böyük layihələrdə qərarvermə mədəniyyəti 2026-da daha çox “intuisiya” üzərində olacaq, yoxsa məlumat və AI üzərində?